Category: วินัยมุข

๑.๑ เรียกว่า อภิสมาจาร ฯ ทรงบัญญัติไว้เพื่อความเป็นระเบียบเรียบภิกษุและความงามของพระศาสนา เช่นกับตระกูลใหญ่ จำต้องมีระเบียบไว้รักษาเกียรติของตระกูล ฯ

๒.๑ มี ๒ ชนิด ฯ คือบาตรดินเผา บาตรเหล็ก ฯ บาตรแสตนเลสจัดเข้าในบาตรเหล็ก

๓.๑ นิสัย คือ กิริยาที่พึ่งพิงของสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก ต่อพระอุปัชฌาย์และพระอาจารย์ ฯ

๔.๑ วัตรคือแบบอย่างอันภิกษุควรประพฤติในกาลเหตุนั้น ๆ ฯ มี ๓ อย่าง ฯ คือ ๑ กิจวัตร ๒ จริยาวัตร ๓ วิธิวัตร

๕.๑ มี ๙ อย่าง ฯ คือ

๗.๑ กิริยาแสวงหาในทางไม่สมควร มี ๒ อย่างคือ ฯ

๙.๑ ควรทำแก่ภิกษุผู้ไม่ยอมรับว่าเป็นอาบัติ หรือยอมรับแต่ไม่ทำคืนอาบัติ ฯ

๑๐.๑ มี ๔ ฯ คือ

๑.๑ แบ่งออกเป็น ๒ อย่าง ฯ คือ อาทิพรหมจริยกาสิกขาบท ๑ อภิสมาจาร ๑ ฯ

๒.๑ มีโทษปรับอาบัติถุลลัจจัยเป็นอย่างสูง แต่น้อย ส่วนมากปรับอาบัติทุกกฏเป็นพื้น ฯ

๓.๑ ทรงอนุญาตไว้ ๖ ชนิด ฯ คือ

๔.๑ มี ๔ ฯ คือ

๕.๑ หมายความว่า ยอมตนอยู่ในความปกครองของพระเถระผู้มีคุณสมบัติควรปกครองตนได้ ยอมตนให้ท่านปกครองพึ่งพิงพำนักอาศัยท่าน ฯ

๖.๑ ภิกษุมีพรรษาไม่ถึง ๕ เรียกว่า นวกะ

๗.๑ ได้อานิสงส์ ๕ ฯ คือ

๘.๑ พึงปฏิบัติอย่างนี้

๙.๑ เรียกว่า อุปปถกิริยา ฯ มี ๓ อย่าง ฯ คือ อนาจาร ๑ ปาปสมาจาร ๑ อเนสนา ๑ ฯ

๑.๑ คือธรรมเนียมของภิกษุ แบ่งเป็น ๒ ประเภทคือ ข้อห้าม ๑ ข้ออนุญาต ๑ ฯ

๒.๑ แสดงไว้ ๕ ประการคือ

๓.๑ ด้วยเหตุดังนี้ คือ หาความรักใคร่ในอุปัชฌาย์มิได้ ๑ หาความเลื่อมใสมิได้ ๑ หาความละอายมิได้ ๑ หาความเคารพมิได้ ๑ หาความหวังดีต่อมิได้ ๑ ฯ

๔.๑ พึงประพฤติดังนี้

๕.๑ ควรปฏิบัติอย่างนี้ คือไม่กั้นร่ม ไม่สวมรองเท้า ไม่ห่มคลุมเข้าไป ไม่แสดงอาการดูหมิ่นต่าง ๆ เช่นพูดเสียงดัง และนั่งเหยียดเท้าเป็นต้น ไม่ถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ และไม่ถ่มเขฬะในลานพระเจดีย์ ฯ

๖.๑ กล่าวไว้ ๒ คือ

๗.๑ ผู้ทำมี ๓ คือสงฆ์ คณะ และบุคคล ฯ อาการที่ทำมี ๓ คือสวดปาฏิโมกข์ บอกความบริสุทธิ์ และอธิษฐาน ฯ

๙.๑ ปรับเป็นอาบัติทุกกฏ และเป็นฐานที่สงฆ์จะพึงลงโทษ ๔ สถาน อย่างใดอย่างหนึ่งตามโทษานุโทษ คือ

๑๐.๑ แสดงไว้อย่างนี้ คือ

๑.๑ เรียกว่าอภิสมาจาร ฯ มี ๒ อย่าง คือ เป็นข้อห้าม ๑ เป็นข้ออนุญาต ๑ ฯ

๒.๑ ได้แก่ ไตรจีวร ผ้าปูนอน ผ้าเช็ดหน้าเช็ดปาก ผ้านิสีทนะ บาตร ฯ

๓.๑ ได้แก่ การกราบไหว้ การลุกรับ การทำอัญชลี การทำสามีจิกรรม ฯ

๔.๑ เพราะต้องการเดือนท้ายฤดูฝนไว้เป็นจีวรกาล คราวแสวงหาจีวร คราวทำจีวรเพื่อผลัด ผ้าไตรจีวรเดิม ฯ

๕.๑ ในวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ วันแรม ๑๕ ค่ำ หรือ ๑๔ ค่ำ และวันสามัคคี ฯ

๖.๑ คือ ปวารณาเป็นการสงฆ์ มีภิกษุประชุมตั้งแต่ ๕ รูปขึ้นไป ฯ

๗.๑ จัดเข้าในข้ออนาจาร ความประพฤติไม่ดีไม่งาม ฯ

๘.๑ อุททิสมังสะ ได้แก่เนื้อที่เป็นกัปปิยะโดยกำเนิดและเขาทำให้สุกแล้ว แต่เป็นของที่เขาฆ่าเพื่อทำเป็นอาหารถวายพระภิกษุโดยตรง ฯ

๙.๑ คือ การทำกิจตามพระวินัย ฯ มี ๓ อย่าง คือ

๑๐.๑ มี ๔ คือ

มีพระพุทธบัญญัติว่าด้วยกายบริหารไว้ว่า

ไตรจีวร ผ้าปูนอน ผ้าเช็ดหน้า ผ้านิสีทนะ จัดเป็นบริขารเครื่องบริโภค ฟูกเตียง (ที่นอน) หมอนหนุนศีรษะ เตียง ฟูกตั่ง (เบาะ) จัดเป็นบริขารเสนาสนะ ฯ

ทรงอนุญาตไว้ ๒ ชนิด คือ

ก. นิสสัย คือ กิริยาที่พึ่งพิง

ในบาลีแสดงการเดินตามท่าน ไม่ชิดนัก ไม่ห่างนัก และไม่พูดสอดในขณะที่ท่านกำลังพูด เมื่อท่านพูดผิด ไม่ทักหรือค้านอย่างจัง ๆ พูดอ้อมพอท่านได้สติรู้สึกตัวจึงจะเป็นการดี ฯ

หมายความว่า การทำอุโบสถกรรมนั้น ต้องประกอบด้วยองค์ ๔ คือ

เมื่อถึงวันปวารณาแรก ทั้ง ๖ รูปพึงประชุมกันแล้ว ตั้งสังฆญัตติ ภิกษุผู้จำพรรษาแรก ๔ รูปพึงปวารณา เมื่อเสร็จแล้วภิกษุอีก ๒ รูปพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ ในสำนักภิกษุ ๔ รูปนั้น เมื่อถึงวันปวารณาหลัง พึงประชุมกัน ๖ รูปเช่นเดียวกันแล้ว ภิกษุผู้จำพรรษาแรก ๔ รูป พึงตั้งญัตติสวดปาฏิโมกข์ เมื่อจบแล้วภิกษุ ๒ รูป พึงปวารณาในสำนักภิกษุ ๔ รูปนั้น ฯ

ต้องปาจิตตีย์ เพราะน้ำตาลเป็นสัตตาหกาลิก เกลือเป็นยาวชีวิก เมื่อฉันร่วมกับสับปะรดซึ่งเป็นยาวกาลิก จึงมีคติเป็นยาวกาลิก ทำให้ต้องปาจิตตีย์ เพราะฉันของเป็นสันนิธิ ฯ

ภัณฑะที่เขาถวายเป็นสาธารณะแก่หมู่ภิกษุ ไม่เฉพาะตัว หรือภัณฑะอันภิกษุรับก็ดี ปกครองหวงห้ามไว้ก็ดีด้วยความเป็นสาธารณะแก่หมู่ภิกษุ จัดเป็นของสงฆ์ ฯ

คือ ข้อสำหรับอ้างใหญ่ ฯ แม้มิได้ทรงอนุญาตไว้โดยตรงก็จริง แต่เพราะน้ำตาลสดเป็นของมีรสหวานเช่นกับอ้อย ชื่อว่าเป็นของเข้ากันกับรสแห่งอ้อย ดังมีระบุไว้ในมหาปเทศ ๔ ข้อว่า สิ่งใดไม่ได้ทรงอนุญาตไว้ว่าควร แต่เข้ากันกับสิ่งเป็นกัปปิยะ ขัดกันต่อสิ่งเป็นอกัปปิยะ สิ่งนั้นควร ฯ

ต้องอาบัติถุลลัจจัย และ ทุกกฏ ฯ

ไม่เกิน ๒ นิ้ว ฯ ไม่เกิน ๒ เดือน ฯ

๑. ในกรณีเข้าบ้านมีพระพุทธานุญาตไว้อย่างนี้ คือ

๑. อย่าทำเปรอะเปื้อน

คือ กิจวัตร ๑ จริยาวัตร ๑ วิธิวัตร ๑ ฯ ผิดวัตรข้อจริยาวัตร ฯ

ไม่ควรไหว้ ควรหลีกทาง ลุกรับ และให้อาสนะแก่ท่าน ฯ

คือ กิริยาที่แสวงหาเลี้ยงชีพในทางไม่สมควร ฯ ปาราชิก สังฆาทิเสส ปาจิตตีย์ และทุกกฏ ฯ

เพราะไม่เกี่ยวกับธรรมวินัย และเป็นข้อสงสัยว่าลวง ทำให้หลง ไม่ใช่ความรู้จริง ผู้บอกเป็นผู้ลวง ผู้เรียนเป็นผู้หัดเพื่อลวง หรือเป็นผู้หลง ฯ

คือ อาบัติที่ภิกษุต้องเหมือนกันเพราะล่วงละเมิดสิกขาบทเดียวกัน ฯ

การอธิษฐานเข้าพรรษาไม่เป็นสังฆกรรมจึงไม่กำหนดด้วยสงฆ์ แต่เป็นธรรมเนียมให้พร้อมเพรียงกันอธิษฐานในที่ใดก็ได้ แต่ท่านห้ามจำพรรษาในที่ไม่สมควร เช่น ในโพรงไม้ บนค่าคบไม้ ในตุ่ม หรือในกระท่อมผี เป็นต้น ฯ และให้กำหนดบริเวณอาวาสเป็นเขต ฯ

คือธรรมเนียมของภิกษุ ฯ

พึงตัดพอเสมอเนื้อ ไม่พึงขัดเล็บด้วยมุ่งให้สวยงาม แต่เล็บเปื้อนจะขัดหรือแคะได้อยู่ ฯ

ภิกษุย่อมใช้สอยบริขารที่เป็นของปอนหรือเรียบ ๆ ไม่ใช้ของโอ่โถง ย่อมทำให้เกิดความเลื่อมใสแก่คนบางพวกที่เรียกว่า ลูขประมาณ ฯ

ผ้าห่มกันหนาวทรงอนุญาตเพื่อใช้ในฤดูหนาว ฯ

ให้พระอุปัชฌาย์และสัทธิวิหาริกตั้งจิตสนิทสนมในกันและกัน ดุจบิดากับบุตร ต่างเคารพเชื่อฟังถูกกันอยู่ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในพระธรรมวินัย ฯ

ทรงให้ภิกษุเพื่อนสหธรรมิกเอาใจใส่รักษาพยาบาลกัน อย่าทอดธุระเสีย ฯ

คือวินัยที่ว่าด้วยแบบอย่าง เช่นแบบอย่างการห่มผ้าเป็นต้น ฯ

ในบาลีกล่าวเพียงให้ทำอาลัย คือผูกใจจะอยู่ที่นี้ ๓ เดือน แต่บัดนี้มีธรรมเนียมประชุมพร้อมกันกล่าวคำอธิษฐานว่า อิมสฺมิํ อาวาเส อิมํ เตมาสํ วสฺสํ อุเปมิ ความว่า เราเข้าถึงฤดูฝนในอาวาสนี้ตลอด ๓ เดือน ฯ

ภิกษุ ๔ รูปขึ้นไป ให้สวดปาฏิโมกข์ ถ้า ๓ รูป ๒ รูป เรียกคณะ ให้บอกความบริสุทธิ์แก่กันและกัน ถ้ารูปเดียวเรียกบุคคล ให้อธิษฐานใจ คือคิดว่าวันนี้เป็นวันอุโบสถของเรา ฯ

คือการตั้งบริขารที่ทรงอนุญาตไว้ใช้สำหรับตัวเอง (เช่นตั้งใจใช้จีวรผืนนั้น ไม่ใช้ผืนอื่น) ฯ

อีกอย่างหนึ่ง คือข้อห้าม ฯ

แล้วแต่กรณี ในสมัยที่จีวรถูกไฟไหม้ ถูกโจรชิงไปเป็นต้น นุ่งห่มผ้าของคฤหัสถ์ได้ ห้ามเปลือยกาย ถ้าไม่ปกปิด ต้องทุกกฎ แต่ถ้าไม่มีเหตุจำเป็นต้องทุกกฎ ฯ

ห้ามใช้บาตรต่างกระโถน คือทิ้งก้างปลา กระดูก เนื้อ หรืออื่น ๆ อันเป็นเดนในบาตร ห้ามล้างมือหรือบ้วนปากลงในบาตร มือเปื้อนจับบาตรก็ไม่ควร ฉันแล้วให้ล้าง ห้ามเก็บทั้งยังเปียก ให้ผึ่งแดดก่อน ห้ามผึ่งทั้งยังเปียก ให้เช็ดจนหมดน้ำจึงผึ่ง ห้ามผึ่งไว้นาน ให้ผึ่งสักครู่หนึ่ง ฯ

ภิกษุถือภิกษุรูปใดเป็นอุปัชฌาย์ ก็เป็นสัทธิวิหาริกของภิกษุรูปนั้น ฯ

ถ้าไปด้วยธุระที่ทรงอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ พรรษาไม่ขาด ฯ

มีดังนี้ นำปาริสุทธิของภิกษุผู้อาพาธมา นำฉันทะของเธอมาด้วย บอกฤดู นับภิกษุ สั่งสอนนางภิกษุณี ฯ

คือการให้โอกาสแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อตักเตือนว่ากล่าวตนได้ ฯ

เป็นความรู้ที่เขาสงสัยว่าลวงหรือหลง ผู้บอกเป็นผู้ลวง ผู้เรียนก็เป็นผู้หัดเพื่อจะลวงหรือเป็นผู้หลง ฉะนั้นพระศาสดาจึงตรัสห้ามไม่ให้ศึกษา ฯ

ยาวกาลิก คือ อาหารที่เก็บได้ตั้งแต่เช้าถึงเที่ยงวัน ได้แก่โภชนะ ๕ นมสด นมส้ม เป็นต้น

คือบุคคลก็ดี สถานที่ก็ดี อันภิกษุไม่ควรไปสู่ ฯ

คือธรรมเนียมของภิกษุ ฯ ปรับอาบัติได้ ๒ อย่าง ฯ คือถุลลัจจัยและทุกกฎ ฯ

ไว้ได้เพียง ๒ เดือน หรือ ๒ นิ้ว เป็นอย่างยิ่ง ฯ ไม่ได้ เว้นไว้แต่อาพาธ ฯ

กำหนดจำนวนไว้ไม่น้อยกว่า ๕ ขัณฑ์ แต่ให้เป็นขัณฑ์คี่ คือ ๗, ๙, ๑๑ เป็นต้น ฯ

นิสัยระงับ หมายถึง การที่ภิกษุผู้ถือนิสัยขาดจากปกครอง ฯ

ได้แก่ ขนบ คือ แบบอย่าง อันภิกษุควรประพฤติในกาล สถานที่ กิจ และบุคคลนั้น ๆ ฯ มี

จะทำสิ่งใด ควรขออนุญาตท่านก่อน เช่น สอนธรรม อธิบายความ สาธยาย แสดงธรรม จุดจะดับไฟ เปิดปิดหน้าต่าง ห้ามทำตามอำเภอใจ ฯ

ในวันที่ภิกษุผู้แตกกันปรองดองกันได้ ฯ เรียกว่า สามัคคีอุโบสถ ฯ

พึงทำคณะปวารณา โดยรูปหนึ่งตั้งญัตติแล้วปวารณาตามลำดับพรรษา ฯ

ประจบคฤหัสถ์ ยอมให้เขาใช้สอย หรือด้วยอาการเชิงให้สิ่งของน้อยด้วยหวังได้มาก ฯ

มี ๔ ฯ คือ ยาวกาลิก ยามกาลิก สัตตาหกาลิก และยาวชีวิก ฯ

ข้อห้าม คือ กิริยาหรือบริขารอันไม่เหมาะแก่สมณสารูป จึงห้ามไว้หนวดเครา ห้ามบาตรไม้เป็นต้น ที่เป็นข้ออนุญาต คือ การประทานประโยชน์พิเศษแก่พระภิกษุ เช่น ทรงอนุญาตผ้าอาบในฤดูฝนเป็นต้น ฯ

พึงปิดด้วยวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่ง โดยที่สุดแม้ชุดของคฤหัสถ์ ห้ามมิให้เปลือยกาย ฯ

ทรงอนุญาตไว้ ๖ ชนิด ฯ มี

ความว่า การไล่สัทธิวิหาริกหรืออันเตวาสิกผู้ประพฤติมิชอบ ฯ ผู้ประพฤติดังนี้

บุพพกรณ์ คือกิจพึงทำก่อนประชุมสงฆ์ ส่วนบุพพกิจ คือธุระพึงทำก่อนสวดปาติโมกข์ ฯ

๕ รูป พึงทำปวารณาเป็นการสงฆ์

อนาถาร คือความประพฤติไม่ดีไม่งาม และเล่นมีประการต่าง ๆ ปาปสมาจาร คือความประพฤติเลวทราม อเนสนา คือความเลี้ยงชีพไม่สมควร ฯ

คือของที่จะพึงกลืนให้ล่วงลำคอลงไป ฯ มีดังนี้

เรียกว่า วินัยกรรม ฯ

เพราะมีความประพฤติเรียบร้อยด้วยอภิสมาจาร เว้นบุคคลและสถานที่ไม่ควร เป็นผู้ได้ชื่อว่าอาจารโคจรสัมปันโน ผู้ถึงพร้อมด้วยมรรยาทและโคจร คู่กับ สีลสัมปันโน ผู้ถึงพร้อมด้วยศีล ฯ

อาทิพรหมจริยกาสิกขา ได้แก่ข้อศึกษาเบื้องต้นแห่งพรหมจรรย์ อันได้แก่สิกขาบทอันมาในพระปาติโมกข์ที่ภิกษุต้องปฏิบัติ ส่วนอภิสมาจาริกาสิกขา ได้แก่ข้อศึกษาเนื่องด้วยอภิสมาจาร คือมารยาทอันดี ที่มานอกพระปาติโมกข์ เป็นขนบธรรมเนียมของหมู่คณะที่ควรพฤติ ฯ

วินัยกรรม กรรมที่ภิกษุรูปหนึ่งหรือมากรูปพึงทำตามพระวินัย เช่น พินทุจีวรเป็นต้น ส่วนสังฆกรรม กรรมที่ภิกษุครบองค์สงฆ์ ๔ รูปขึ้นไปจะพึงทำ เช่น อปโลกนกรรมเป็นต้น ฯ

มี ๔ ประเภท ฯ คือ

ได้แก่ในเวลาดังต่อไปนี้ (ตอบเพียง ๕ ข้อ)

๔ รูป พึงประชุมกันสวดปาติโมกข์

คือการทำนอกรีตของสมณะ ฯ

เพราะเว้นอโคจร ๖ คือบุคคลและสถานอันไม่ควร เมื่อจะไปก็เลือกบุคคล สถานที่ กาลอันควร กลับในเวลา ฯ

ยาวกาลิก ได้แก่ของที่ให้บริโภคได้ชั่วคราว ตั้งแต่เช้าถึงเที่ยงวัน ยาวชีวิก ได้แก่ของที่ให้บริโภคได้เสมอไป ไม่มีจำกัดกาล

อันโตวุฏฐะ หมายถึงยาวกาลิกที่ภิกษุเก็บไว้ในที่อยู่ของตน

เว้นเป็นพิเศษเฉพาะภิกษุถูกงูกัด ให้ฉันยามหาวิกัฏ ๔ คือ มูตร คูถ เถ้า และดินได้ ฯ

ปฏิบัติสายกลาง คือไม่เคร่งครัดอย่างงมงาย จนเป็นเหตุทำตนให้ลำบาก เพราะธรรมเนียมเล็ก ๆ น้อย ๆ และไม่มักง่ายจนถึงทำตนให้เป็นคนเลวทราม ฯ

เปลือยกายเป็นวัตรอย่างเดียรถีย์ ต้องถุลลัจจัย ฯ

แสดงไว้ ๕ ประการ ฯ คืออุปัชฌาย์หลีกไปเสีย ๑ สึกเสีย ๑ ตายเสีย ๑ ไปเข้ารีตเดียรถีย์ ๑ สั่งบังคับ ๑ ฯ

วัตร คือแบบอย่างอันภิกษุควรประพฤติในกาล สถานที่ กิจ บุคคล ฯ มี

คือกิริยาที่แสดงอาการอ่อนน้อมโดยสมควรแก่กาล สถานที่ กิจ และบุคคล ฯ

สวดปาติโมกข์ย่อนั้น ถูกแล้ว แต่จะอ้างว่าเกิดเหตุฉุกเฉินนั้น ไม่ถูก ฯ

คืออาบัติที่ภิกษุต้องวัตถุเดียวกัน เพราะล่วงละเมิดสิกขาบทเดียวกัน ฯ

กุลปสาทโก ผู้ถึงพร้อมด้วยอาจาระ ไม่ทอดตนเป็นคนสนิทของสกุลโดยฐานเป็นคนเลว ไม่รุกรานตัดรอนเขาแสดงเมตตาจิต ประพฤติพอดีพองาม ทำให้เขาเลื่อมใสนับถือตน

ได้แก่ผ้าที่ไม่ใช่ของใหญ่ถึงกับนุ่งห่มได้ เช่น ผ้ากรองน้ำ ถุงบาตร ย่าม ฯ

สังฆาฏิ นิสีทนะ อันตรวาสก และผ้าอาบน้ำฝน ฯ