ข้อวัตร ปฏิบัติ

๑.๑ คือ โทษที่เกิดเพราะความละเมิดในข้อที่พระพุทธเจ้าห้าม ฯ

๒.๑ คือปัจจัยเครื่องอาศัยของบรรพชิต ฯ มี ๔ ฯ

๔.๑ คือ ธรรมอันยิ่งของมนุษย์ หรือคุณอย่างยวดยิ่งของมนุษย์ ฯ มี ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ มรรค ผล นิพพาน ฯ

๕.๑ ภิกษุมีความกำหนัดจับต้องหญิง ต้องสังฆาทิเสส บัณเฑาะก์ ต้องถุลลัจจัย ผู้ชายต้องทุกกฏ ฯ

๖.๑ ที่ที่แลไม่เห็น เรียกว่า ที่ลับตา ที่แจ้ง แลเห็นได้ แต่ไม่ได้ยินเสียง เรียกว่า ที่ลับหู ฯ

๗.๑ ๒ สถาน ฯ

๘.๑ วรรคที่ ๘ ฯ

๑๐.๑ จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ ฯ สงฆ์เป็นผู้ระงับอธิกรณ์นั้น ฯ

ก. คือ เรื่องที่พรรณนาความเป็นไปของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ก. ทรงปรารภถึงความแก่ ความเจ็บ ความตาย และ สมณะ

ก. เมื่อวันเพ็ญ เดือนอาสาฬหะ สองเดือนหลังจากตรัสรู้

ก. ทรงแสดงที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน มีผลให้พระปัญจวัคคีย์ทั้ง ๕ ได้บรรลุอรหัตตผล

ก. ที่เวฬุวคาม เขตเมืองเวสาลี

รู้อย่างนี้คือ

๙.๑ ชายนั่งคุกเข่าท่าพรหม หญิงนั่งคุกเข่าราบท่าเทพธิดา เข่าทั้งสองจดพื้น ประนมมือ หมอบกราบลง ทอดฝ่ามือทั้งสองที่พื้น ให้ฝ่ามือห่างกันเล็กน้อย ก้มศีรษะจรดหน้าผากลงระหว่างฝ่ามือทั้งสองนั้น

ก. เพราะขาดธรรมคุ้มครองโลก ๒ อย่างคือ

ก. ทุจริต คือประพฤติชั่ว ประพฤติเสียหาย มี ๓ คือ

ก. เรียกว่า อกุศลมูล หมายถึงรากเง่าของอกุศล มี ๓ คือ

ก. มี ๔ อย่างคือ

ก. มี ๔ อย่างคือ

ก. มีความสัมพันธ์กันอย่างนี้

ก. เรียกว่าทิฏฐธัมมิกัตถะ มี ๔ อย่างคือ

ก. เพราะสถาน ๔ คือ

ก. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา เวรมณี แปลความว่า เว้นจากการดื่มน้ำเมา คือสุราและเมรัย อันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท

๑.๑ คือบุคคลผู้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ได้ชื่ออย่างนั้นเพราะเป็นผู้รู้ตามพระพุทธเจ้า

๒.๑ เป็นการประกาศเกียรติคุณพระสาวกผู้เป็นอุปการะแก่พระศาสนา ได้เชิดชูพระคุณท่าน นำเพื่อนร่วมศาสนาให้เกิดปสาทะและนับถือ ความดีของพระสาวกปรากฏแล้วจักเชิดชูพระเกียรติคุณของพระศาสดายิ่งขึ้น

๓.๑ ได้เกิดความรู้เห็นว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับไปเป็นธรรมดา คือได้ดวงตาเห็นธรรม (ธรรมจักษุ) แล้วทูลขอบวชกับพระพุทธองค์ จึงนับได้ว่าเป็นปฐมอริยสาวกในพระศาสนา

๔.๑ พระราธะ

๕.๑ พระพุทธองค์ตรัสอุปมาว่า พระสารีบุตรเปรียบเหมือนมารดาผู้ให้ทารกเกิด พระโมคคัลลานะเปรียบเหมือนนางนมผู้เลี้ยงทารกที่เกิดแล้วนั้น

๖.๑ มีผลเกิดขึ้นดังนี้คือ

๗.๑ ธรรมุทเทศ คือ

๘.๑ หมายถึงการสวดบทมาติกาของพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ หรือที่เรียกว่า สัตตัปปกรณาภิธรรม ซึ่งมีการบังสุกุลเป็นที่สุด เป็นประเพณีนิยมจัดให้พระสงฆ์สวดในงานทำบุญหน้าศพอย่างหนึ่ง

๙.๑ คือ ผ้าสำหรับภิกษุใช้นุ่งในเวลาอาบน้ำฝนหรืออาบน้ำทั่วไป เรียกกันว่า ผ้าอาบน้ำฝนบ้าง ผ้าอาบบ้าง ผ้านี้เกิดขึ้นเฉพาะฤดูกาลที่ทรงอนุญาตเป็นบริขารพิเศษชั่วคราว อธิษฐานไว้ใช้ได้ตลอด ๔ เดือนฤดูฝน พ้นจากเขตนั้นเป็นธรรมเนียมให้วิกัป

๑๐.๑ มี ๓ ประเภท คือ สังฆอุโบสถ ๑ ปาริสุทธิอุโบสถ ๑ อธิษฐานอุโบสถ ๑

๑.๑ ศาสนาพราหมณ์

๒.๑ เพราะเห็นพระราชโอรสต้องด้วยตำรับมหาบุรุษลักษณะจึงเคารพนับถือ

๓.๑ ได้ทอดพระเนตรเห็นเทวทูตทั้ง ๔ คือ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย ทรงสังเวช จากนั้นได้ทอดพระเนตรสมณะ จึงยังความพอพระหฤทัยในการออกผนวชให้เกิดขึ้น

๔.๑ เป็นเวลา ๖ ปี

๕.๑ บารมี ๑๐ คือ ทาน ศีล เนกขัมมะ ปัญญา วิริยะ ขันติ สัจจะ อธิษฐาน เมตตา และอุเบกขา

๖.๑ ของยสกุลบุตร, เพราะเห็นอาการพิกลต่าง ๆ ของหมู่ชนบริวารที่นอนหลับ ไม่เป็นที่ตั้งแห่งความยินดีเหมือนเมื่อก่อน หมู่ชนบริวารเหล่านั้นปรากฏแก่ยสกุลบุตร ดุจซากศพที่ทิ้งอยู่ในป่าช้า ครั้นเห็นแล้วเกิดความสังเวชสลดใจ คิดเบื่อหน่าย จึงได้ออกอุทานเช่นนั้น

๘.๑ มี ๔ หมวดคือ

๙.๑ เมื่อพระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ ถึงมงคลสูตร ขึ้นต้นบทว่า อเสวนา จ พาลานํ

๑.๑ พุทธบัญญัติ คือข้อที่พระพุทธเจ้าทรงตั้งไว้เป็นบทบังคับให้ภิกษุประพฤติมูลบัญญัติ คือข้อที่ทรงบัญญัติไว้เดิม อนุบัญญัติ คือข้อที่ทรงบัญญัติเพิ่มเติมภายหลัง

๒.๑ หมายความว่า ต้องโทษคือมีความผิดฐานละเมิดข้อที่พระพุทธเจ้าทรงห้าม

๓.๑ หมายความว่า ด้ายร้อยดอกไม้ควบคุมดอกไม้ไว้ไม่ให้กระจัดกระจายฉันใด พระวินัยย่อมรักษาสงฆ์ให้ตั้งอยู่เป็นอันดีฉันนั้น

๔.๑ หมายความว่า อาบัติที่มีโทษซึ่งภิกษุทำเป็นความผิดความเสีย คนสามัญทำ ก็เป็นความผิดความเสียเหมือนกัน เช่น ทำโจรกรรม เป็นต้น

๕.๑ ถ้าเป็นสัตว์มนุษย์ เป็นอาบัติปาราชิก สัตว์ที่เรียกว่าอมนุษย์ เช่นยักษ์ เปรต และดิรัจฉานมีฤทธิ์จำแลงกายเป็นมนุษย์ได้ เป็นอาบัติถุลลัจจัย ดิรัจฉานทั่วไป เป็นอาบัติปาจิตตีย์

๖.๑ พูดอวดคุณพิเศษอันยิ่งของมนุษย์ เช่น ฌาน วิโมกข์ สมาธิ สมาบัติ มรรค ผล นิพพาน เรียกว่า อวดอุตตริมนุสสธรรม

๘.๑ หมายความว่า อาบัติปาจิตตีย์ที่จำต้องสละสิ่งของ

๙.๑ ต้องอาบัติปาจิตตีย์

๑๐.๑ คือ วัตรหรือธรรมเนียมที่ควรศึกษา ฯ มี ๗๕ สิกขาบท ฯ

๑.๑ มี ๒ อย่างคือ

๒.๑ ต่างกัน พระรัตนตรัย ได้แก่หมวด ๓ แห่งรัตนะ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ส่วนไตรสรณคมน์ ได้แก่การถึง (เข้าถึง) พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นสรณะ

๕.๑ มีชื่อเรียกว่า อนันตริยกรรม คือ

๖.๑ คุณความดีที่มีในสันดานอย่างประเสริฐ เรียกว่า อริยทรัพย์ มี ศรัทธา ศีล เป็นต้น

๗.๑ มี ๘ อย่าง คือ

๑.๑ แสวงหาสิ่งอันไม่มีชรา พยาธิ มรณะ โสกะและสังกิเลส มีพระนิพพานเป็นอย่างยิ่ง จัดเป็นอริยปริเยสนา แสวงหาสิ่งมีชรา พยาธิ มรณะ โสกะและสังกิเลส ทั้งที่สภาพเช่นนั้นมีอยู่ในตนแล้ว จัดเป็นอนริยปริเยสนา

๒.๑ ปรีชาหยั่งรู้ว่า ทุกข์เป็นธรรมชาติที่ควรกำหนดรู้ ทุกขสมุทัยเป็นสภาพที่ควรละเสีย ทุกขนิโรธเป็นสภาพที่ควรทำให้แจ้ง ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาเป็นธรรมชาติที่ควรทำให้เกิด จัดเป็นกิจจญาณ

๓.๑ ต่างกันอย่างนี้คือ อัปปมัญญาได้แก่การแผ่โดยไม่เจาะจงตัว และไม่จำกัด ส่วนพรหมวิหารได้แก่การแผ่โดยเจาะจงตัว หรือโดยไม่เจาะจงตัวแต่ยังจำกัดมุ่งเอาหมู่นี้หมู่นั้น

๔.๑ คือการถือมั่นข้างเลว ได้แก่การถือรั้น มี ๔ คือ

๕.๑ เรียกว่า สังวร มี ๕ คือ

๖.๑ เพราะวิสุทธิ ๗ นี้ เป็นปัจจัยส่งต่อกันขึ้นไปเรื่อย ๆ เพื่อบรรลุพระนิพพานเหมือนรถ ๗ ผลัดที่ต่างก็ส่งต่อบุคคลไปยังสถานที่ถัดไป

๗.๑ ภควา คือพระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นผู้มีโชค คือจะทรงทำการใด ก็ลุล่วงปลอดภัยทุกประการ อีกอย่างหนึ่งเป็นผู้จำแนกแจกธรรม

๘.๑ คือคุณสมบัติหรือปฏิปทาอันยวดยิ่ง มี ๑๐ อย่าง คือ ทาน ๑ ศีล ๑ เนกขัมมะ ๑ ปัญญา ๑ วิริยะ ๑ ขันติ ๑ สัจจะ ๑ อธิษฐาน ๑ เมตตา ๑ อุเบกขา ๑

๙.๑ การตั้งจิตไว้ผิด โดยนำสมาธิที่ได้นั้นไปใช้ในผิดทาง เช่น สะกดจิตในทางหาลาภให้แก่ตนเอง ในทางหาผลประโยชน์ ทำให้ผู้อื่นหลงงมงาย

๑๐.๑ เฉพาะผู้สมัครใจจะพึงสมาทานประพฤติไม่มีโทษ มีแต่ให้คุณแก่ผู้ถือปฏิบัติ

๑.๑ ว่าด้วยเรื่องความเป็นมาของพระพุทธเจ้า เป็นการแสดงพระพุทธจริยาในด้านต่าง ๆ ของพระองค์ให้ปรากฏ ฯ

๒.๑ ที่ริมฝั่งแม่น้ำอโนมา ณ อนุปิยอัมพวัน แคว้นมัลละ ฯ

๓.๑ เพราะทรงพิจารณาว่า บุคคลผู้มีกิเลสเบาบางก็มี หนาก็มี ผู้มีอินทรีย์กล้าก็มี อ่อนก็มี เป็นผู้จะพึงสอนให้รู้ได้โดยง่ายก็มี โดยยากก็มี เป็นผู้สามารถจะรู้ได้ก็มี ไม่สามารถจะรู้ได้ก็มี เปรียบเหมือนดอกบัว ๔ เหล่า เมื่อเป็นเช่นนั้น พระธรรมเทศนาคงไม่ไร้ผล จักยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่คนทุกเหล่า เว้นแต่จำพวกที่มิใช่เวไนยสัตว์ที่เปรียบด้วยดอกบัวอันเป็นภักษาแห่งปลาและเต่า ฯ

๕.๑ พระราชาของแคว้นมคธ ทรงพระนามว่า พิมพิสาร ฯ

๖.๑ ณ บ้านเวฬุวคาม กรุงเวสาลี แคว้นวัชชี ฯ

๗.๑ ได้ประทานพระโอวาทว่า “ดูก่อนอานนท์ ธรรมก็ดี วินัยก็ดี อันใด อันเราได้แสดงแล้ว ได้บัญญัติแล้วแก่ท่านทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาแห่งท่านทั้งหลาย โดยกาลที่ล่วงไปแล้วแห่งเรา” ฯ

๘.๑ ๔ วัน มีวันวิสาขบูชา วันอัฏฐมีบูชา วันมาฆบูชา และวันอาสาฬหบูชา ฯ

๙.๑ คำว่า “เจริญพระพุทธมนต์” ใช้ในพิธีมงคล ส่วนคำว่า “สวดพระพุทธมนต์” ใช้ในพิธีอวมงคล ฯ

๑.๑ เรียกว่า อภิสมาจาร ฯ ทรงบัญญัติไว้เพื่อความเป็นระเบียบเรียบภิกษุและความงามของพระศาสนา เช่นกับตระกูลใหญ่ จำต้องมีระเบียบไว้รักษาเกียรติของตระกูล ฯ

๒.๑ มี ๒ ชนิด ฯ คือบาตรดินเผา บาตรเหล็ก ฯ บาตรแสตนเลสจัดเข้าในบาตรเหล็ก

๓.๑ นิสัย คือ กิริยาที่พึ่งพิงของสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิก ต่อพระอุปัชฌาย์และพระอาจารย์ ฯ

๔.๑ วัตรคือแบบอย่างอันภิกษุควรประพฤติในกาลเหตุนั้น ๆ ฯ มี ๓ อย่าง ฯ คือ ๑ กิจวัตร ๒ จริยาวัตร ๓ วิธิวัตร

๕.๑ มี ๙ อย่าง ฯ คือ

๗.๑ กิริยาแสวงหาในทางไม่สมควร มี ๒ อย่างคือ ฯ

๙.๑ ควรทำแก่ภิกษุผู้ไม่ยอมรับว่าเป็นอาบัติ หรือยอมรับแต่ไม่ทำคืนอาบัติ ฯ

๑๐.๑ มี ๔ ฯ คือ