ข้อวัตร ปฏิบัติ

อีกอย่างหนึ่ง คือข้อห้าม ฯ

แล้วแต่กรณี ในสมัยที่จีวรถูกไฟไหม้ ถูกโจรชิงไปเป็นต้น นุ่งห่มผ้าของคฤหัสถ์ได้ ห้ามเปลือยกาย ถ้าไม่ปกปิด ต้องทุกกฎ แต่ถ้าไม่มีเหตุจำเป็นต้องทุกกฎ ฯ

ห้ามใช้บาตรต่างกระโถน คือทิ้งก้างปลา กระดูก เนื้อ หรืออื่น ๆ อันเป็นเดนในบาตร ห้ามล้างมือหรือบ้วนปากลงในบาตร มือเปื้อนจับบาตรก็ไม่ควร ฉันแล้วให้ล้าง ห้ามเก็บทั้งยังเปียก ให้ผึ่งแดดก่อน ห้ามผึ่งทั้งยังเปียก ให้เช็ดจนหมดน้ำจึงผึ่ง ห้ามผึ่งไว้นาน ให้ผึ่งสักครู่หนึ่ง ฯ

ภิกษุถือภิกษุรูปใดเป็นอุปัชฌาย์ ก็เป็นสัทธิวิหาริกของภิกษุรูปนั้น ฯ

ถ้าไปด้วยธุระที่ทรงอนุญาตให้ไปด้วยสัตตาหกรณียะ พรรษาไม่ขาด ฯ

มีดังนี้ นำปาริสุทธิของภิกษุผู้อาพาธมา นำฉันทะของเธอมาด้วย บอกฤดู นับภิกษุ สั่งสอนนางภิกษุณี ฯ

คือการให้โอกาสแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อตักเตือนว่ากล่าวตนได้ ฯ

เป็นความรู้ที่เขาสงสัยว่าลวงหรือหลง ผู้บอกเป็นผู้ลวง ผู้เรียนก็เป็นผู้หัดเพื่อจะลวงหรือเป็นผู้หลง ฉะนั้นพระศาสดาจึงตรัสห้ามไม่ให้ศึกษา ฯ

ยาวกาลิก คือ อาหารที่เก็บได้ตั้งแต่เช้าถึงเที่ยงวัน ได้แก่โภชนะ ๕ นมสด นมส้ม เป็นต้น

คือบุคคลก็ดี สถานที่ก็ดี อันภิกษุไม่ควรไปสู่ ฯ

มี ๓ ประเภท ฯ คือ

ท่านโกณฑัญญะ ได้ดวงตาเห็นธรรมเป็นองค์แรก ต่อมาท่านวัปปะและท่านภัททิยะจึงได้ และต่อมาท่านมหานามะและท่านอัสสชิจึงได้ตามลำดับ ฯ

คือพระยสะ ฯ

อนัตตลักขณสูตร ว่าด้วยเรื่อง ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็นอนัตตา ทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์

จากพระอัสสชิ ฯ

ที่ถ้ำสัตตบัณณคูหา เวภารบรรพต กรุงราชคฤห์ ฯ

ท่านได้รับมอบหมายจากพระเจ้าจัณฑปัชโชต ให้ไปทูลเชิญพระพุทธเจ้าสู่กรุงอุชเชนี จึงทูลลาบวชด้วย ครั้นเข้าเฝ้าฟังธรรมแล้ว บรรลุพระอรหันต์ จึงทูลขอบวช ฯ

อุทยมาณพเป็นผู้ทูลถาม ฯ

เรียกว่า เจ็ดตำนาน ฯ

เรื่องเวสสันดรชาดก ฯ

๑.๑ คำว่า “บ่วงแห่งมาร” ได้แก่วัตถุกาม คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าใคร่ น่าปรารถนา น่าชอบใจ ฯ

๒.๑ หมายถึง ทุกข์เนืองนิตย์ หรือทุกข์เป็นเจ้าเรือน ได้แก่ หนาว ร้อน หิว ระหาย ปวดอุจจาระ ปวดปัสสาวะ ฯ

ก. ภาระอันหนัก ได้แก่ ปัญจขันธ์ ฯ

๕.๑ เป็น ๒ คือ ทุคติ ภูมิเป็นที่ไปข้างชั่ว ๑ สุคติ ภูมิเป็นที่ไปข้างดี ๑ ฯ

๖.๑ เพราะทรงเห็นว่า จิตใจของบุคคลเมื่อได้อบรมดีแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่ ย่อมรู้เห็นตามเป็นจริง ดังพระบาลีว่า สมาหิโต ยถาภูตํ ปชานาติ ผู้มีจิตเป็นสมาธิแล้ว ย่อมรู้ตามเป็นจริง ฯ

๗.๑ มี ๖ ประเภท คือ

๘.๑ หมายถึง พุทธวจนะทั้งสิ้น ฯ ที่ได้ชื่อว่าปริยัติธรรม เพราะเป็นธรรมต้องเล่าเรียนศึกษาให้รู้รอบคอบด้วยดี ฯ

๙.๑ ความกำหนดรู้ว่า สังขารทั้งปวงเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา เป็นลักษณะของวิปัสสนาภาวนา ฯ

๑๐.๑ เพราะฟังคิริมานนทสูตร ฯ พระอานนทเถระ เป็นผู้แสดง ฯ

อปโลกนกรรม ทรงอนุญาตให้สงฆ์พร้อมเพรียงกันทำในเขตสีมาหรือนอกเขตสีมาก็ได้ ฯ

ก. ภัณฑุกรรม คือ กรรมที่ภิกษุแจ้งให้สงฆ์ทราบเพื่อปลงผมคนผู้มาขอบวชซึ่งยังไม่ได้ปลงผมมาก่อน และภิกษุจะปลงให้เอง ฯ

ถ้าสร้างอยู่ในเขตวิสุงคามสีมาเดิมที่ได้รับพระราชทานไว้ ไม่ต้องขอพระราชทานใหม่ แต่ถ้าสร้างพ้นเขตวิสุงคามสีมาที่กำหนดเดิมนั้น ต้องขอพระราชทานวิสุงคามสีมาใหม่ ฯ

มี ๕ รูปเป็นอย่างน้อย ฯ มีพระพุทธประสงค์ว่า ภิกษุรูปหนึ่งเป็นบุคคลผู้รับผ้ากฐิน เหลืออีก ๔ รูปเป็นสงฆ์ กรานและอนุโมทนา จึงกำหนดอย่างนั้น ฯ

บุรพกิจก่อนแต่อุปสมบท มีการให้บรรพชา ขอนิสสัย ถืออุปัชฌายะ ขนานชื่อมคธแห่งอุปสัมปทาเปกขะ บอกนามอุปัชฌายะ บอกบาตรจีวร สั่งอุปสัมปทาเปกขะให้ออกไปยืนข้างนอก สมมติภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ซักซ้อมอุปสัมปทาเปกขะถึงอันตรายิกธรรม เรียกอุปสัมปทาเปกขะเข้าในสงฆ์ ให้ขออุปสมบท สมมติภิกษุรูปหนึ่งสอบถามอุปสัมปทาเปกขะถึงอันตรายิกธรรมในสงฆ์ ฯ

ควรปฏิบัติอย่างนี้ คือ ตั้งอยู่ในลัชชีธรรม ใคร่ความบริสุทธิ์ อาบัติที่ไม่ควรต้องอย่าต้อง อาบัติที่ต้องแล้ว พึงทำคืนเสีย เช่นนี้จักเป็นผู้มีศีลเสมอด้วยสพรหมจารีทั้งหลาย ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อความตั้งอยู่ยั่งยืนแห่งพระธรรมวินัย ฯ

คือการยังบุคคลผู้ไม่ควรถือเพศ ให้ละเพศเสีย ฯ บุคคลที่ทรงอนุญาตให้นาสนามี ๓ ประเภท คือ

กรรมการมหาเถรสมาคมที่เป็นสมเด็จพระราชาคณะ ไม่มีกำหนดเวลากรรมการมหาเถรสมาคมที่สมเด็จพระสังฆราชทรงแต่งตั้ง ดำรงอยู่ในตำแหน่งคราวละ ๒ ปี ฯ

สามารถโอนได้ มีหลักปฏิบัติตามความในมาตรา ๓๔ แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช ๒๕๐๕ แก้ไขเพิ่มเติมโดยพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๒) พุทธศักราช ๒๕๓๕ ฯ

มี ๒ ประเภท (ตามมาตรา ๔๐) คือ

ศึกษาสิกขา ๓ คือ ๑. อธิสีลสิกขา ๒. อธิจิตตสิกขา ๓. อธิปัญญาสิกขา ฯ

เห็นว่าเที่ยง คือ คนและสัตว์ตายแล้วไม่สูญ หรือเคยเป็นอะไรก็เป็นอย่างนั้นตลอดไป ส่วนเห็นว่าขาดสูญ คือ อัตภาพจุติแล้วสูญหรือคนสัตว์ตายแล้วขาดสูญ โดยประการทั้งปวง ฯ

ได้แก่ พระธรรมและพระวินัย ฯ

กิเลสเหล่านี้ คือ ราคะ โทสะ โมหะ ฯ

กรรม คือ การกระทำ ส่วนทวาร คือ ทางเกิดของกรรม ฯ

คือ ความพ้นจากกิเลส ฯ

ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี และพระอรหันต์ ฯ

คือกำเนิด ฯ มี

เวทนา ๓ ได้แก่ สุข ทุกข์ เฉย ๆ คือไม่สุขไม่ทุกข์

อุปัตถัมภกกรรม ทำหน้าที่สนับสนุนผลแห่งชนกกรรม

พระสาวกสงฆ์จัดเป็นหนึ่งในรัตนะและรับปฏิบัติธรรม ยังความตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าให้สำเร็จประโยชน์ และเป็นกำลังใหญ่ในอันประกาศพระศาสนา ฯ

เพราะเป็นผู้ได้ดวงตาเห็นธรรมก่อน และได้รับอุปสมบทก่อนองค์อื่น ฯ

ที่ประทานแก่พระปัญจวัคคีย์มีคำว่า “เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบ”

พระอัญญาโกณฑัญญะ ได้พระปุณณมันตานีบุตรเป็นศิษย์ ฯ เป็นผู้เลิศในทางธรรมกถึก

อุรุเวลกัสสปะ ถือตัวว่าเป็นผู้วิเศษ แต่พระพุทธเจ้าทรงทรมานด้วยอิทธิปาฏิหาริย์ และใช้อาเทสนาปาฏิหาริย์จนถอนทิฏฐิมานะ เกิดสลดว่าลัทธิของตนหาแก่นสารมิได้ ตนมิได้เป็นผู้วิเศษจึงทูลขออุปสมบท

ทรงเห็นว่า เป็นที่ไม่ไกลไม่ใกล้นักแต่บ้าน สัญจรสะดวก ผู้คนไม่พลุกพล่านในกลางวัน กลางคืนเงียบสงัด สมควรเป็นที่หลีกเร้นตามวิสัยสมณะ ควรเป็นที่ประทับอยู่ของพระศาสดา ฯ

ของอุปติสสมาณพ ฯ

พระโมฆราชเป็นผู้ทูลถาม ฯ

สามัญอนุโมทนา นิยมใช้กันทั่วไปเป็นปกติ ไม่ว่างานใดก็ใช้อนุโมทนาอย่างนั้น

อทาสิ เม อกาสิ เม… ใช้ในกรณีที่ศพยังอยู่

คือธรรมเนียมของภิกษุ ฯ ปรับอาบัติได้ ๒ อย่าง ฯ คือถุลลัจจัยและทุกกฎ ฯ

ไว้ได้เพียง ๒ เดือน หรือ ๒ นิ้ว เป็นอย่างยิ่ง ฯ ไม่ได้ เว้นไว้แต่อาพาธ ฯ

กำหนดจำนวนไว้ไม่น้อยกว่า ๕ ขัณฑ์ แต่ให้เป็นขัณฑ์คี่ คือ ๗, ๙, ๑๑ เป็นต้น ฯ

นิสัยระงับ หมายถึง การที่ภิกษุผู้ถือนิสัยขาดจากปกครอง ฯ

ได้แก่ ขนบ คือ แบบอย่าง อันภิกษุควรประพฤติในกาล สถานที่ กิจ และบุคคลนั้น ๆ ฯ มี

จะทำสิ่งใด ควรขออนุญาตท่านก่อน เช่น สอนธรรม อธิบายความ สาธยาย แสดงธรรม จุดจะดับไฟ เปิดปิดหน้าต่าง ห้ามทำตามอำเภอใจ ฯ

ในวันที่ภิกษุผู้แตกกันปรองดองกันได้ ฯ เรียกว่า สามัคคีอุโบสถ ฯ

พึงทำคณะปวารณา โดยรูปหนึ่งตั้งญัตติแล้วปวารณาตามลำดับพรรษา ฯ

ประจบคฤหัสถ์ ยอมให้เขาใช้สอย หรือด้วยอาการเชิงให้สิ่งของน้อยด้วยหวังได้มาก ฯ

มี ๔ ฯ คือ ยาวกาลิก ยามกาลิก สัตตาหกาลิก และยาวชีวิก ฯ

ได้แก่ มหาภูตรูปและอุปาทายรูป มหาภูตรูป คือ รูปใหญ่ อันได้แก่ ธาตุ ๔ มี ดิน น้ำ ไฟ ลม ส่วนอุปาทายรูป คือ รูปอาศัย เป็นอาการของมหาภูตรูป เช่นประสาท ๕ มีจักขุประสาทเป็นต้น โคจร ๕ มีรูปารมณ์ เป็นต้น ฯ

เจโตวิมุตติ สำหรับผู้ได้บรรลุฌานมาก่อนแล้วบำเพ็ญวิปัสสนาต่อ ส่วนปัญญาวิมุตติ เป็นของผู้บรรลุด้วยวิปัสสนาล้วน อีกนัยหนึ่ง เรียก เจโตวิมุตติเพราะพ้นจากราคะ เรียกปัญญาวิมุตติเพราะพ้นจากอวิชชา ฯ

คือปรีชาหยั่งรู้กิจอันควรทำ ฯ

มีอิทธิปาฏิหาริย์ ฤทธิ์เป็นอัศจรรย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ ดักใจเป็นอัศจรรย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์ คำสอนเป็นอัศจรรย์ ฯ

เพราะวน คือหมุนเวียนกันไป ฯ อธิบายว่า กิเลสเกิดขึ้นแล้วให้ทำกรรม ครั้นทำกรรมแล้ว ย่อมได้รับวิบาก เมื่อรับวิบาก กิเลสก็เกิดขึ้นอีก วนกันไปอย่างนี้ ฯ

พระโสดาบัน คือพระอริยบุคคลผู้ได้บรรลุอริยผลขั้นแรก

ได้แก่ ภูมิ กำเนิดอันหาความเจริญมิได้ ฯ มี

คือความสำคัญตัวว่าเป็นนั่นเป็นนี่ ฯ ได้แก่

สมุทัยวาร คือการแสดงความเกิดแห่งผล เพราะเกิดแห่งเหตุ

วัตรพิเศษอย่างหนึ่งอันเป็นอุบายขัดเกลากิเลส และเป็นไปเพื่อความมักน้อยสันโดษ ฯ