ข้อวัตร ปฏิบัติ

พระองค์ทรงประทานโอวาทว่า ท่านทั้งหลายจงเที่ยวจาริกไปในชนบท เพื่อประโยชน์และความสุขแก่ชนเป็นอันมาก แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป จงแสดงธรรมมีคุณในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ ฯ

กาฬเทวิลดาบสคืออสิตดาบสนั่นเอง เมื่อพระมหาบุรุษประสูติใหม่ ๆ ท่านทราบข่าวจึงเข้าไปเยี่ยม ได้เห็นลักษณะของพระราชโอรสต้องด้วยตำรับมหาบุรุษลักษณะ มีความเคารพในพระโอรสอย่างมาก จึงลุกขึ้นกราบลงที่พระบาททั้งสองด้วยศีรษะของตนแล้วกล่าวทำนายพระลักษณะตามมหาบุรุษลักษณะพยากรณศาสตร์ ฯ

พระปุณณมันตานีบุตรเถระนั้น เลิศในทางเป็นพระธรรมกถึก ฯ

การที่ทักษิณาจะสำเร็จประโยชน์แก่ผู้ตายโดยฐานะนั้น ต้องพร้อมด้วยสมบัติ ๓ ประการคือ

พระอัญญาโกณฑัญญะ เป็นคนแรกของภิกษุบริษัท

บิดาของพระยสะ เป็นคนแรกของอุบาสกบริษัท

มารดาและภรรยาของพระยสะ เป็นคนแรกของอุบาสิกาบริษัท

พระนางปชาบดีโคตมี เป็นคนแรกของภิกษุณีบริษัท ฯ

ท่านเป็นหนึ่งในปัญจวัคคีย์ ได้ฟังธรรมแล้วบรรลุพระอรหันต์ ได้เป็นกำลังในการประกาศพระศาสนา อุปติสสะพบแล้วเกิดเลื่อมใส ขอฟังธรรมจากท่านแล้วได้เข้ามาบวชในพระพุทธศาสนา ฯ

ณ ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน แขวงเมืองพาราณสี ฯ

เพราะท่านรู้จักเอาใจบริษัท รู้จักสงเคราะห์ด้วยอามิสบ้าง ด้วยธรรมบ้าง ฯ

เป็นเอตทัคคะในทางถือธุดงค์ ฯ

พระเจ้าจัณฑปัชโชตและชาวพระนครเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา ฯ

มีความหมายว่า ให้พิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า ถอนความเห็นว่าเป็นตัวตนของเราเสีย ฯ

จัดเข้าในการเจริญพระพุทธมนต์ แต่ไม่ต้องตั้งขันน้ำมนต์และสายสิญจน์ ฯ

อกุศลกรรมเป็นมารประเภทอภิสังขารมาร ฯ

สังสารจักร ได้แก่วัฏฏะ ๓ คือกิเลส กรรม วิบาก ฯ

มิจฉาวายามะ ได้แก่พยายามในทางยังบาปธรรมให้เกิดขึ้นและเจริญ และในทางยังกุศลธรรมไม่ให้เกิดและเสื่อมสิ้นไป ฯ

พระโสดาบันละสังโยชน์ ๓ เบื้องต้นได้ขาด คือ

จัดเข้าในข้อเอกาสนิกังคะ คือถือนั่งฉัน ณ อาสนะเดียวเป็นวัตร ฯ

ปรับโทษไว้เพียง ๒ คือ ถุลลัจจัย ๑ ทุกกฎ ๑ แม้ในข้อที่ทรงอนุญาต เมื่อไม่ทำตาม ก็เป็นทุกกฎ เพราะไม่เอื้อเฟื้อ ฯ

เช่นนั้นหากมีภิกษุ ๓ รูป พึงทำบุพพกรณ์เพราะต้องประชุมกัน ส่วนบุพพกิจนั้น ไม่ต้องเพราะภิกษุ ๓ รูป ไม่ต้องสวดปาติโมกข์ ฯ

๔ รูป ๓ รูป ๒ รูป พึงปวารณาเป็นการคณะ

รูปเดียว พึงอธิษฐานเป็นการบุคคล ฯ

รวมเรียกว่า อุปปถกิริยา ฯ

ยาวกาลิก, ยามกาลิก, สัตตาหกาลิก และยาวชีวิก ฯ

กาลิกระคนกันกำหนดอายุตามกาลิกที่มีอายุสั้นสุดเป็นเกณฑ์ ฯ เช่น

เอายาผงที่เป็นยาวชีวิกซึ่งไม่จำกัดอายุคลุกกับน้ำผึ้ง ที่เป็นสัตตาหกาลิกซึ่งมีกำหนดอายุไว้ ๗ วัน ดังนี้ต้องถืออายุ ๗ วันเป็นเกณฑ์ ฯ

การแสดงอาบัติ จำกัดภิกษุผู้รับต้องเป็นภิกษุผู้มีสังวาสเดียวกัน การอธิฐาน ให้ทำเอง การทำวิกัป จำกัดผู้รับ ต้องทำกับสหธรรมิกทั้ง ๕ ผู้ใดผู้หนึ่ง ฯ

ข. พัทธสีมามีกำหนดขนาดพื้นที่ไว้อย่างนี้ คือ กำหนดไม่ให้สมมติสีมาเล็กเกินไปจนจุภิกษุ ๒๑ รูป นั่งไม่ได้และไม่ให้สมมติสีมาใหญ่เกินไปกว่า ๓ โยชน์ ฯ

มานัต คือ การประพฤติวัตรพิเศษอย่างหนึ่ง เป็นเวลา ๖ ราตรี เพื่อออกจากอาบัติสังฆาทิเสส ฯ

๒. ต้องคำวินิจฉัยตามมาตรา ๒๕ ให้รับนิคหกรรมไม่ถึงให้สึก แต่ไม่ยอมรับนิคหกรรมนั้น

๓. ประพฤติล่วงละเมิดพระธรรมวินัยเป็นอาจิณ

๔. ไม่สังกัดอยู่ในวัดใดวัดหนึ่ง

๕. ไม่มีวัดเป็นที่อยู่เป็นหลักแหล่ง ฯ

ไม่ได้ เพราะมาตรา ๓๔ วรรคสาม แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ (ฉบับที่ ๒) พุทธศักราช ๒๕๓๕ บัญญัติว่า ห้ามมิให้บุคคลใดยกอายุความขึ้นต่อสู้กับวัดหรือสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติแล้วแต่กรณี ในเรื่องทรัพย์สินอันเป็นที่วัด ที่ธรณีสงฆ์ หรือที่ศาสนสมบัติกลาง ฯ

ข. วัตถุกาม ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นของน่าชอบใจ จัดเป็นบ่วงแห่งมาร เพราะเป็นอารมณ์ผูกใจให้ติดแห่งมาร ฯ

ผู้พิจารณาเห็นอนิจจตา ความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมได้รับอานิสงส์ คือเพิกถอนสันตติได้ ทำให้เห็นความเกิดขึ้นและความดับไป ความไม่เที่ยงแห่งสังขารทั้งหลายด้วยปัญญาอันชอบ ย่อมเบื่อหน่ายในสังขารอันเป็นทุกข์ ดำเนินไปในหนทางแห่งความบริสุทธิ์ ฯ

โดยรวบยอด ทุกข์ที่แสดงในธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ ฯ

ข. คนสูงอายุมีความกังวลนอนไม่หลับ เพราะคิดห่วงลูกหลานเป็นต้น จัดเป็นคนมีวิตกจริต ฯ

ค. กัมมัฏฐานอันเป็นที่สบายแก่คนจริตนั้น คือ อานาปานสติ หรือ กสิณ ฯ

พระคุณส่วนปรหิตปฏิบัติ คือ เสด็จจาริกไปในสถานที่ต่าง ๆ เทศนาโปรดมหาชนให้ได้ดวงตาเห็นธรรม ให้ได้รับประโยชน์ทั้งปัจจุบัน อนาคต และประโยชน์อย่างยิ่งคือพระนิพพาน อนึ่ง ทรงมีพระวาจาดี คือทรงกล่าวแต่คำที่จริงที่แท้ ประกอบด้วยประโยชน์แก่บุคคลที่ควรกล่าว เสด็จไประงับอันตรายด้วยความอนุเคราะห์เกื้อกูลแก่ปวงชน แม้เสด็จดับขันธปรินิพพานไปแล้ว ทรงฝากรอยจารึก คือพระคุณความดีในโลก ดุจฝนตกลงยังพืชให้เผล็ดผล เป็นประโยชน์แก่คนและสัตว์ผู้พึ่งแผ่นดิน ฯ

เหตุ ได้แก่ การที่จิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ ไม่ฟุ้งซ่าน

ผล ได้แก่ การเห็นสังขารตามความเป็นจริง ฯ

สติปัฏฐาน ๔ นั้น มีอานิสงส์ ๕ ประการ คือ

กล่าวพรรณนาทาน ศีล ความรักษากายวาจาเรียบร้อย พรรณนาสวรรค์คือกามคุณที่บุคคลใคร่ซึ่งจะพึงได้พึงถึงด้วยกรรมอันดีคือทานและศีล พรรณนาโทษแห่งกาม และพรรณนาอานิสงส์แห่งความออกไปจากกาม ฯ

สงเคราะห์เข้าใน กายคตาสติ และ วิปัสสนาญาณเป็นต้น ฯ

แก่พระเจ้ามธุรราช อวันตีบุตร ฯ

ที่คุนธาวัน แขวงมธุรราชธานี ฯ

สูตรนั้นชื่อว่า มธุรสูตร ฯ

ปิงคิยมาณพได้ดวงตาเห็นธรรม ฯ

ศิษย์อีก ๑๕ คน ได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ ฯ ส่วนอาจารย์ได้บรรลุเสขภูมิ ฯ

มีการทำบุญตักบาตรแด่พระพุทธเจ้าพร้อมทั้งพระสงฆ์จนเป็นประเพณีทำบุญตักบาตรที่เรียกว่าตักบาตรเทโวโรหณะมาจนถึงปัจจุบันนี้ ฯ

มีความเกิดขึ้นในเบื้องต้น แปรปรวนในท่ามกลาง และดับไปในที่สุด ฯ

มีอธิบายว่า ความพ้นจากกิเลสด้วยอริยมรรค กิเลสเหล่านั้นขาดไป ไม่กลับเกิดอีก ฯ

๒. กิจจญาณ ปรีชาหยั่งรู้กิจอันควรทำ

๓. กตญาณ ปรีชาหยั่งรู้กิจอันทำแล้ว ฯ

มีอธิบายว่า

ภูมิ หมายถึงภาวะอันประณีตขึ้นไปเป็นชั้น ๆ แห่งจิตและเจตสิก มี ๔ ฯ

ชื่อว่าโยคะ เพราะประกอบสัตว์ไว้ในภพ

ชื่อว่าอาสวะ เพราะเป็นสภาพหมักหมมอยู่ในสันดาน ฯ

พึงแก้ด้วยการเพ่งกสิณ หรือเจริญอานาปานัสสติกัมมัฏฐาน ฯ

๕ บทเบื้องต้นเป็นอัตตหิตสมบัติ ๔ บทเบื้องปลายเป็นปรหิตปฏิบัติ ฯ

ละสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาสได้ขาด ฯ

ข้อรุกขมูลิกังคะ และอัพโภกาสิกังคะ ฯ

ธุดงค์ ๒ ข้อนี้ ภิกษุถือได้เฉพาะกาลนอกพรรษา เพราะในพรรษาภิกษุต้องถือเสนาสนะเป็นที่อยู่ประจำพระวินัย ฯ

๒. ธตา ทรงจำได้

๓. วจสา ปริจิตา ท่องไว้ด้วยวาจา

๔. มนสานุเปกฺขิตา เอาใจจดจ่อ

๕. ทิฏฺฐิยา สุปฏิวิทฺธา ขบด้วยทิฏฐิ ฯ

จำกัดบุคคลและสถานที่ไว้ดังนี้

คำขอนิสสัยว่า อาจริโย เม ภนฺเต โหหิ อายสฺมโต นิสฺสาย วจฺฉามิ ฯ

๓ รูป พึงประชุมกันทำปาริสุทธิอุโบสถ ดังนี้ รูปหนึ่งสวดประกาศญัตติจบแล้วแต่ละรูปพึงบอกความบริสุทธิ์ของตน

๒ รูป ไม่ต้องตั้งญัตติ พึงบอกความบริสุทธิ์แก่กันและกัน

๑ รูป พึงอธิษฐาน ฯ

อนาจาร คือความประพฤติไม่ดีไม่งาม และเล่นมีประการต่าง ๆ

ปาปสมาจาร คือความประพฤติเลวทราม

อเนสนา คือการเลี้ยงชีพไม่สมควร ฯ

กำหนดอายุตามกาลิกที่มีอายุน้อยที่สุด เช่น ยาผง เป็นยาวชีวิก คลุกกับน้ำผึ้งที่เป็นสัตตาหกาลิก ต้องถืออายุ ๗ วัน เป็นเกณฑ์ ฯ

อันโตปักกะ หมายถึงยาวกาลิกที่ภิกษุหุงต้มภายใน (ที่อยู่ของตน)

สามปักกะ หมายถึงยาวกาลิกที่ภิกษุทำให้สุกเอง ฯ