ข้อวัตร ปฏิบัติ

คนในชมพูทวีปแบ่งเป็น ๔ วรรณะ ฯ ได้แก่

อสิตดาบส กล่าวทำนายพระมหาบุรุษไว้ว่า มีคติเป็น ๒ คือ

ทรงปรารภถึงเทวทูตทั้ง ๔ คือ คนแก่ คนเจ็บ คนตาย และ สมณะ ทรงสังเวชสลดใจ เพราะได้ทอดพระเนตรเห็นเทวทูต ๓ ข้างต้น ยังความพอพระหฤทัยในการออกผนวชให้เกิดขึ้น เพราะได้ทอดพระเนตรเห็นสมณะ ฯ

เป็นพระดำรัสของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฯ ตรัสกับยสกุลบุตร ฯ

ทรงแสดงแก่พระปัญจวัคคีย์ ฯ บังเกิดผล คือ พระอัญญาโกณฑัญญะ ได้ดวงตาเห็นธรรมแล้วทูลขอบรรพชา ฯ

พระสารีบุตร ฟังธรรมจากพระอัสสชิเถระ พระโมคคัลลานะ ฟังธรรมจากพระสารีบุตร ฯ

สถานที่ถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระ ชื่อว่า มกุฏพันธนเจดีย์ ฯ ตั้งอยู่ที่ เมืองกุสินารา ฯ

ผู้ถวายบิณฑบาตแด่พระพุทธองค์ก่อนตรัสรู้ คือ นางสุชาดา ผู้ถวายบิณฑบาตแด่พระพุทธองค์ก่อนปรินิพพาน คือ นายจุนทกัมมารบุตร ฯ

ศาสนพิธี คือ แบบอย่าง หรือแบบแผนต่าง ๆ ที่พึงปฏิบัติในทางพระศาสนา ฯ ผู้ที่ได้เรียนรู้แล้วย่อมได้รับประโยชน์ คือ เป็นผู้ฉลาดในพิธีกรรมที่เกี่ยวด้วยการบำเพ็ญกุศล เช่น การทำบุญ และการถวายทาน สามารถในการจัดพิธีต่างๆ ได้ถูกต้องตามระเบียบแบบแผน ชื่อว่าเป็นผู้รักษาขนบประเพณีอันงดงามของพระพุทธศาสนาไว้ได้ด้วย ฯ

การแสดงตนเป็นพุทธมามกะ คือ การประกาศตนยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาในการดำเนินชีวิตของตน ฯ

คือกัมมัฏฐานเดิม ได้แก่เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ ที่อุปัชฌาย์สอนก่อนบรรพชา ฯ ถ้าเพ่งกำหนดให้จิตสงบด้วยภาวนา จัดเป็นอารมณ์ของสมถะ ถ้ายกขึ้นพิจารณาแยกออกเป็นส่วน ๆ ฯ ให้เห็นตามความเป็นจริงโดยสามัญลักษณะ จัดเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา ฯ

คือการต้อนรับผู้มาเยือนด้วยการปราศรัยหรือด้วยของต้อนรับตามสมควร ฯ มี ๒ อย่าง คือ

กามวิตก ทำใจให้เศร้าหมอง ให้มัวเมาในกาม แก้ด้วยกายคตาสติและอสุภกัมมัฏฐาน

ต่างกันโดยวิธีแผ่ คือแผ่โดยเจาะจงตัวก็ดี โดยไม่เจาะจงตัวก็ดี แต่ยังจำกัดหมู่นั้นหมู่นี้จัดเป็นพรหมวิหาร ถ้าแผ่โดยไม่เจาะจงไม่จำกัด จัดเป็นอัปปมัญญา ฯ

คือของทำบุญ ฯ มีกัลยาณธรรมของทายกหรือปฏิคาหกฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เป็นเครื่องหมายให้รู้ว่าบริสุทธิ์และมีความเป็นผู้ทุศีลและอธรรม ของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเป็นเครื่องหมายว่าไม่บริสุทธิ์ ฯ

คือสิ่งที่ล้างผลาญความดี ชักนำสู่บาปอกุศล จนถึงปิดกั้นไม่ให้เข้าใจสรรพสิ่งตามเป็นจริง

บทว่า เอหิปัสสิโก ฯ

ปฏิปทาอันยิ่งยวด หรือคุณธรรมที่ประพฤติอย่างยิ่งยวด เพื่อบรรลุเป้าหมายสูงสุด ฯ

เพื่อเป็นอุบายขัดเกลากิเลส และเป็นไปเพื่อความมักน้อยสันโดษ ฯ

เรียกว่า นิสัย ฯ มี ๔ คือ

อาบัติ คือโทษที่เกิดเพราะความละเมิดในข้อที่พระพุทธเจ้าห้าม ฯ อาบัติอย่างหนัก ได้แก่อาบัติปาราชิก ฯ

คือ ข้อที่ภิกษุต้องศึกษา ฯ มี

ฆ่ามนุษย์ ต้องอาบัติปาราชิก

คือประจบคฤหัสถ์ ฯ สงฆ์สวดประกาศห้าม ๓ ครั้ง ไม่ปฏิบัติตาม ต้องอาบัติสังฆาทิเสส ฯ

เภสัช ๕ มี เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย ฯ น้ำตาลทราย จัดเข้าในน้ำอ้อย ฯ

ผ้าไตรจีวร คือ

ต้องอาบัติปาจิตตีย์ เว้นไว้แต่มีกิจรีบด่วน

เสขิยวัตร คือวัตรหรือธรรมเนียมที่ภิกษุจําต้องศึกษา ฯ ภิกษุไม่ปฏิบัติตามในเสขิยวัตร ต้องอาบัติทุกกฏ ฯ

พึงปฏิบัติดังนี้ (เลือกตอบเพียง ๒ อย่าง)

คือธรรมเนียมของภิกษุ ฯ

พึงตัดพอเสมอเนื้อ ไม่พึงขัดเล็บด้วยมุ่งให้สวยงาม แต่เล็บเปื้อนจะขัดหรือแคะได้อยู่ ฯ

ภิกษุย่อมใช้สอยบริขารที่เป็นของปอนหรือเรียบ ๆ ไม่ใช้ของโอ่โถง ย่อมทำให้เกิดความเลื่อมใสแก่คนบางพวกที่เรียกว่า ลูขประมาณ ฯ

ผ้าห่มกันหนาวทรงอนุญาตเพื่อใช้ในฤดูหนาว ฯ

ให้พระอุปัชฌาย์และสัทธิวิหาริกตั้งจิตสนิทสนมในกันและกัน ดุจบิดากับบุตร ต่างเคารพเชื่อฟังถูกกันอยู่ ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ในพระธรรมวินัย ฯ

ทรงให้ภิกษุเพื่อนสหธรรมิกเอาใจใส่รักษาพยาบาลกัน อย่าทอดธุระเสีย ฯ

คือวินัยที่ว่าด้วยแบบอย่าง เช่นแบบอย่างการห่มผ้าเป็นต้น ฯ

ในบาลีกล่าวเพียงให้ทำอาลัย คือผูกใจจะอยู่ที่นี้ ๓ เดือน แต่บัดนี้มีธรรมเนียมประชุมพร้อมกันกล่าวคำอธิษฐานว่า อิมสฺมิํ อาวาเส อิมํ เตมาสํ วสฺสํ อุเปมิ ความว่า เราเข้าถึงฤดูฝนในอาวาสนี้ตลอด ๓ เดือน ฯ

ภิกษุ ๔ รูปขึ้นไป ให้สวดปาฏิโมกข์ ถ้า ๓ รูป ๒ รูป เรียกคณะ ให้บอกความบริสุทธิ์แก่กันและกัน ถ้ารูปเดียวเรียกบุคคล ให้อธิษฐานใจ คือคิดว่าวันนี้เป็นวันอุโบสถของเรา ฯ

คือการตั้งบริขารที่ทรงอนุญาตไว้ใช้สำหรับตัวเอง (เช่นตั้งใจใช้จีวรผืนนั้น ไม่ใช้ผืนอื่น) ฯ

ธรรมคุ้มครองโลก ๒ อย่าง คือ

บุพพการี ได้แก่ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน กตัญญูกตเวที ได้แก่ บุคคลผู้รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตนแล้วทำตอบแทน ฯ

รัตนะ ๓ มี พระพุทธ ๑ พระธรรม ๑ พระสงฆ์ ๑ ฯ มีคุณอย่างนี้ คือ

มูลเหตุที่ทำให้คนทำความชั่ว มี

ธาตุ ๔ มี

อริยสัจ ๔ มี

โลกธรรม ๘ มี

มิตรแท้ที่ควรคบ มี

อบายมุข ๔ มี

สังคหวัตถุ ๔ มี

สัมมาสัมพุทธะ ตรัสรู้เองโดยชอบ และสอนผู้อื่นให้รู้ตามได้ด้วย

เดิมชื่อว่าโกณฑัญญะ ฯ

เพราะทราบว่า พระยสะบรรลุเป็นพระอรหันต์แล้ว ไม่ควรเพื่อจะกลับไปครองเรือนอีก ควรออกบวชเป็นพระภิกษุ ฯ

ท่านเห็นอภินิหารของพระพุทธองค์หลายประการ จนถอนทิฏฐิมานะของตน เห็นว่าลัทธิของตนไร้แก่นสาร และตนก็มิได้เป็นผู้วิเศษ เกิดสลดใจ จึงทูลขออุปสมบท ฯ

ข้อต้น เพื่อป้องกันคำติเตียนว่า พระอานนท์บำรุงพระศาสดาเพราะเห็นแก่ลาภ

๑. โลกคือหมู่สัตว์ อันชรานำเข้าไปใกล้ ไม่ยั่งยืน

เป็นคนที่ ๑๕ ฯ

พระอัญญาโกณฑัญญะกับพระปุณณมันตานีบุตร

คือวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากเทวโลก หลังจากเสด็จขึ้นไปจำพรรษาในดาวดึงส์ โบราณเรียกอีกอย่างว่า วันพระเจ้าเปิดโลก ตรงกับวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑ ฯ

บังสุกุลเป็น คือ บุญกิริยาที่เจ้าภาพประสงค์จะบริจาค โดยเฉพาะผ้าอุทิศสงฆ์ให้เป็นผ้าบังสุกุล ปกตินิยมทำเมื่อป่วยหนัก เป็นการกำหนดมรณานุสสติวิธีหนึ่ง ฯ ว่า

๑.๑ มี ๔ อย่าง คือ

๒.๑ มี ๒ ประเภท คือ

๓.๑ ไม่ถูกต้อง ฯ ที่ถูกต้องนั้นเมื่อเริ่มต้นทักนิมิตในทิศบูรพาแล้ว ทักมาโดยลำดับจนถึงนิมิตสุด ต้องวนไปทักนิมิตในทิศบูรพาซ้ำอีก ฯ

๔.๑ เป็นชื่อของสังฆกรรมอย่างหนึ่ง ฯ เพราะมีชื่อออกจากไม้สะดึงที่ลาดหรือกางออก เพื่อขึงจีวรเย็บ ฯ

๕.๑ มีอธิบายว่า ศัพท์นี้ หมายเอาการบวชทั่วไป รวมทั้งอุปสมบทด้วยก็มี หมายเอาเฉพาะการบวชเป็นบุรพประโยคแห่งอุปสมบทก็มี หมายถึงการบวชลำพังเป็นสามเณรก็มี ฯ

๖.๑ ในเวลาดังต่อไปนี้ คือ ในเวลาบอกบาตรจีวรแก่อุปสัมปทาเปกขะ ในเวลาอธิษฐานเป็นผ้าครอง ในเวลาปัจจุทธรณ์ และในเวลากรานกฐิน ฯ

๗.๑ มีวิธีอย่างนี้ คือ

๘.๑ คือ มหาเถรสมาคม ฯ

๙.๑ ภิกษุนั้นต้องสึกภายในสามวัน นับแต่วันที่คดีถึงที่สุด ฯ ตามมาตรา ๒๘ แห่งพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ ฯ

มี ๒ จําพวก คือ

ประสูติที่ลุมพินีวัน ระหว่างกรุงกบิลพัสดุ์กับกรุงเทวทหะ ฯ ตรงกับวันเพ็ญเดือน ๖ ฯ

ทรงปรารภความแก่ ความเจ็บ ความตาย และสมณะ (เทวทูต ๔) ฯ หลังจากผนวชแล้ว ๖ ปี จึงตรัสรู้ ฯ

เทศนากัณฑ์แรก ชื่อธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ฯ ทรงแสดงแก่ปัญจวัคคีย์ ฯ

ฆราวาสที่บรรลุพระอรหัตผลคนแรกคือยสกุลบุตร ฯ เพราะฟังอนุปุพพิกถาและอริยสัจ ๔ ฯ

พระสารีบุตรสําเร็จเป็นพระโสดาบัน เพราะได้ฟังธรรมจากพระอัสสชิเถระ ฯ ใจความว่า “ธรรมใดเกิดแต่เหตุ พระศาสดาทรงแสดงเหตุแห่งธรรมนั้น และความดับแห่งธรรมนั้น”

ก่อนตรัสรู้ คือนางสุชาดา ฯ ก่อนปรินิพพาน คือนายจุนทกัมมารบุตร ฯ

สังเวชนียสถาน ๔ ตําบล คือ

กําหนดไว้ ๔ วัน คือ

ปาฏิบุคลิกทาน คือทานที่ถวายเจาะจงภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง

สติ ความระลึกได้ใช้ก่อนทํา

คิดละอายต่อบาป ชื่อว่ามีหิริ ฯ

ทุจริต คือความประพฤติชั่ว ความประพฤติเสียหาย ๆ, พูดใส่ร้ายผู้อื่น จัดเข้าในวจีทุจริต ฯ

พระธรรม คือคําสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ฯ มีคุณ คือรักษาผู้ปฏิบัติไม่ให้ตกไปในที่ชั่ว ฯ

ความรักด้วยความปรารถนาจะให้เป็นสุข ฯ

ขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ฯ สังขารขันธ์ จัดเป็นนาม ฯ

คือเว้นจากพูดเท็จ เว้นจากพูดส่อเสียด เว้นจากพูดคําหยาบ และเว้นจากพูดเพ้อเจ้อ ฯ

ควรตั้งอยู่ในฆราวาสธรรม ๔ คือ

คือ ศีล ๕ ฯ ได้แก่

พึงปฏิบัติต่อท่านอย่างนี้ คือ

๑.๑ ด้วยอาสวักขยญาณ ฯ เพราะอาสวักขยญาณ คือความรู้เป็นเหตุสิ้นอาสวะ คือ เครื่องเศร้าหมองอันหมักหมมในจิตสันดาน ฯ

๒.๑ ที่ กรุงราชคฤห์ ฯ เพราะทรงเห็นว่าเมืองนี้เป็นเมืองที่บริบูรณ์มั่งคั่ง และมีศาสดาเจ้าลัทธิมาก ถ้าได้โปรดคนเหล่านี้ให้เกิดความเลื่อมใสได้แล้ว การเผยแผ่พระพุทธศาสนาก็สะดวกและรวดเร็วยิ่งขึ้น เพราะศาสดาเจ้าลัทธิต่าง ๆ นั้น ล้วนมีศิษยานุศิษย์มาก ผู้คนนับถือมาก ด้วยเหตุนี้จึงทรงเลือกเมืองนี้เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธศาสนาเป็นแห่งแรก ฯ

๓.๑ ความว่า “ขอให้ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมของพระอรหันต์” ฯ

๔.๑ เรียกว่า อาสภิวาจา ฯ ใจความย่อว่า “ เราเป็นผู้เลิศเป็นยอดแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญผู้ใหญ่แห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐแห่งโลก ความบังเกิดชาตินี้มี ณ ที่สุด บัดนี้ ความบังเกิดอีกมิได้มี ” ฯ

๕.๑ ที่เวฬุวนาราม กรุงราชคฤห์ ฯ เมื่อวันเพ็ญเดือน ๓ ฯ

๖.๑ ว่าอย่างนี้คือ “ ธรรมทั้งปวงเกิดแต่เหตุ และจะสงบระงับไป เพราะเหตุดับก่อน พระศาสดา ทรงสั่งสอนให้ปฏิบัติ เพื่อสงบระงับเหตุแห่งธรรมเป็นเครื่องก่อให้เกิดทุกข์ ” ฯ

๗.๑ สุทัตตะ ฯ

๘.๑ เพราะเป็นผู้มีความเพียร ไม่เกียจคร้านทั้งกลางวันกลางคืน อยู่ด้วยความไม่ประมาท ฯ

๙.๑ ปุณณกมาณพ ฯ

๑๐.๑ หมายถึง พระขีณาสวอรหันต์ ฯ