ข้อวัตร ปฏิบัติ

เพราะเป็นคุณธรรมทำบุคคลให้รังเกียจ และเกรงกลัวต่อบาปทุจุริต ไม่กล้าทำความชั่วทั้งในที่ลับ และที่แจ้ง ฯ

มี ๓ อย่าง ฯ คือ ทาน ศีล ภาวนา ฯ

คือตัณหา ความทะยานอยาก ฯ

ทรงสอนให้พิจารณา

ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ฯ

ย่ออย่างนี้คือ รูปขันธ์ คงเป็นรูป ส่วนเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ๔ ขันธ์นี้เป็นนาม ฯ

จะได้รับประโยชน์คือเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร งดเว้นสิ่งที่เป็นโทษ ทำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ ฯ

มี ๔ จำพวก ฯ คือ

๑. ทาน ให้ปันสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นที่ควรให้ปัน

คือ ศีล ๕ ฯ ได้แก่

คือพระพุทธบัญญัติและอภิสมาจาร ฯ

เรียกว่า นิสสัย ฯ มี ๔ อย่าง ฯ คือ

มี ๒๒๗ สิกขาบท ฯ มี

ทรัพย์มีราคาตั้งแต่ ๕ มาสก ขึ้นไป เป็นวัตถุแห่งอาบัติปาราชิก

ภิกษุโกรธเคือง แกล้งโจทภิกษุอื่นด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล และภิกษุโกรธเคืองแกล้งหาเลสโจทภิกษุอื่นด้วยอาบัติปาราชิก ฯ

ประจบคฤหัสถ์ ฯ

ในสมัยที่ภิกษุมีจีวรอันโจรลักไป หรือมีจีวรฉิบหายเสีย ฯ

พึงเก็บเอง หรือใช้ให้ผู้อื่นเก็บ หรือมอบหมายแก่ผู้อื่น ฯ ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ฯ

รับโดยเคารพ แลดูแต่ในบาตร รับแกงพอสมควรแก่ข้าวสุก

การเถียงกันว่า สิ่งนั้นเป็นธรรมเป็นวินัย สิ่งนี้ไม่ใช่ธรรมไม่ใช่วินัย ฯ

มีพระพุทธบัญญัติว่าด้วยกายบริหารไว้ว่า

ไตรจีวร ผ้าปูนอน ผ้าเช็ดหน้า ผ้านิสีทนะ จัดเป็นบริขารเครื่องบริโภค ฟูกเตียง (ที่นอน) หมอนหนุนศีรษะ เตียง ฟูกตั่ง (เบาะ) จัดเป็นบริขารเสนาสนะ ฯ

ทรงอนุญาตไว้ ๒ ชนิด คือ

ก. นิสสัย คือ กิริยาที่พึ่งพิง

ในบาลีแสดงการเดินตามท่าน ไม่ชิดนัก ไม่ห่างนัก และไม่พูดสอดในขณะที่ท่านกำลังพูด เมื่อท่านพูดผิด ไม่ทักหรือค้านอย่างจัง ๆ พูดอ้อมพอท่านได้สติรู้สึกตัวจึงจะเป็นการดี ฯ

หมายความว่า การทำอุโบสถกรรมนั้น ต้องประกอบด้วยองค์ ๔ คือ

เมื่อถึงวันปวารณาแรก ทั้ง ๖ รูปพึงประชุมกันแล้ว ตั้งสังฆญัตติ ภิกษุผู้จำพรรษาแรก ๔ รูปพึงปวารณา เมื่อเสร็จแล้วภิกษุอีก ๒ รูปพึงทำปาริสุทธิอุโบสถ ในสำนักภิกษุ ๔ รูปนั้น เมื่อถึงวันปวารณาหลัง พึงประชุมกัน ๖ รูปเช่นเดียวกันแล้ว ภิกษุผู้จำพรรษาแรก ๔ รูป พึงตั้งญัตติสวดปาฏิโมกข์ เมื่อจบแล้วภิกษุ ๒ รูป พึงปวารณาในสำนักภิกษุ ๔ รูปนั้น ฯ

ต้องปาจิตตีย์ เพราะน้ำตาลเป็นสัตตาหกาลิก เกลือเป็นยาวชีวิก เมื่อฉันร่วมกับสับปะรดซึ่งเป็นยาวกาลิก จึงมีคติเป็นยาวกาลิก ทำให้ต้องปาจิตตีย์ เพราะฉันของเป็นสันนิธิ ฯ

ภัณฑะที่เขาถวายเป็นสาธารณะแก่หมู่ภิกษุ ไม่เฉพาะตัว หรือภัณฑะอันภิกษุรับก็ดี ปกครองหวงห้ามไว้ก็ดีด้วยความเป็นสาธารณะแก่หมู่ภิกษุ จัดเป็นของสงฆ์ ฯ

คือ ข้อสำหรับอ้างใหญ่ ฯ แม้มิได้ทรงอนุญาตไว้โดยตรงก็จริง แต่เพราะน้ำตาลสดเป็นของมีรสหวานเช่นกับอ้อย ชื่อว่าเป็นของเข้ากันกับรสแห่งอ้อย ดังมีระบุไว้ในมหาปเทศ ๔ ข้อว่า สิ่งใดไม่ได้ทรงอนุญาตไว้ว่าควร แต่เข้ากันกับสิ่งเป็นกัปปิยะ ขัดกันต่อสิ่งเป็นอกัปปิยะ สิ่งนั้นควร ฯ

คือเรื่องที่พรรณนาความเป็นไปของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฯ มีความสำในการศึกษาและปฏิบัติพระพุทธศาสนาเพราะแสดงพระพุทธจริยาให้ปรากฏ ฯ

ทรงปรารภถึงความแก่ ความเจ็บ ความตาย และสมณะฯ ทรงบรรพชาได ๖ ปี ฯ

คือตปุสสะ และภัลลิกะ ฯ ที่ใต้ต้นราชายตนะ ฯ

ประสูติและปรินิพพาน ใต้ต้นสาละ ฯ ตรัสรู้ ใต้ต้นโพธิ์ (อัสสัตถพฤกษ์) ฯ

ได้แก่พระอัญญาโกณฑัญญะ พระวัปปะ พระภัททิยะ พระมหานามะ และ พระอัสสชิ ฯ ด้วยวิธีเอหิภิกขุอุปสัมปทา ฯ

ว่าด้วยทาน ศีล สวรรค์ โทษแห่งกาม และอานิสงส์แห่งการออกจากกาม ฯ แก่ยสกุลบุตร ฯ

ชื่อว่า มกุฏพันธนเจดีย์ ฯ เมืองกุสินารา ฯ

ก่อนตรัสรู ้ คือนางสุชาดา ก่อนปรินิพพาน คือนายจุนทะ ฯ

คือการประกาศตนของผู้แสดงว่า ยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาประจำชีวิตของตน

คือสติ ความระลึกได้ และสัมปชัญญะ ความรู้ตัว ฯ

คือพุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ สังฆรัตนะ ฯ

คืออิทธิบาท ๔ ฯ มี

มุทิตา ฯ

คือตัณหา ความทะยานอยาก ฯ

๑. แสดงธรรมโดยลำดับ ไม่ตัดลัดให้ขาดความ

๑. ธัมมัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักเหตุ เช่นรู้จักว่า นี้เป็นเหตุแห่งสุข นี้เป็นเหตุแห่งทุกข์

คือเหตุเครื่องฉิบหาย ฯ

ในคุณสมบัติ ๕ อย่างคือ

เรียกว่า อกรณียกิจ ฯ มี ๔ คือ

คือ โทษที่เกิดเพราะความละเมิดในข้อที่พระพุทธเจ้าห้าม ฯ

ย่อมได้รับประโยชน์ คือ

ปาราชิกทั้ง ๔ สิกขาบท เป็นสจิตตกะ ฯ

ถ้าไม่จงใจ ไม่เป็นอาบัติ แต่ถ้าจงใจประสงค์จะให้เขาตาย เป็นอาบัติ ฯ

ภิกษุมีความกำหนัดจับต้องอนุปสัมบันที่เป็นหญิง ต้องอาบัติสังฆาทิเสส บัณเฑาะก์ ต้องอาบัติถุลลัจจัย ชาย ต้องอาบัติทุกกฏ ฯ

ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ ฯ

มี ๓ อย่าง ฯ คือ

เก็บความข้างนี้ไปบอกข้างโน้น เก็บความข้างโน้นมาบอกข้างนี้ ด้วยประสงค์จะให้เขารักตน หรือให้เขาแตกกัน ชื่อว่าส่อเสียดภิกษุ ฯ

คือธรรมเนียมที่ภิกษุต้องศึกษา ฯ

คือเรื่องที่พรรณนาความเป็นไปของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฯ

ทรงปรารภถึงความแก่ ความเจ็บ ความตาย และสมณะฯ

คือตปุสสะ และภัลลิกะ ฯ ที่ใต้ต้นราชายตนะ ฯ

ประสูติและปรินิพพาน ใต้ต้นสาละ ฯ

ได้แก่พระอัญญาโกณฑัญญะ พระวัปปะ พระภัททิยะ พระมหานามะ และพระอัสสชิ ฯ

ว่าด้วยทาน ศีล สวรรค์ โทษแห่งกาม และอานิสงส์แห่งการออกจากกาม ฯ

ชื่อว่า มกุฏพันธนเจดีย์ ฯ เมืองกุสินารา ฯ

ก่อนตรัสรู้ คือนางสุชาดา ก่อนปรินิพพาน คือนายจุนทะ ฯ

คือการประกาศตนของผู้แสดงว่า ยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาประจำชีวิตของตน ฯ

๑. ทำให้ผู้ศึกษาได้รับความรู้ในจริยาวัตรและคุณความดีที่ท่านได้บำเพ็ญมา ตลอดจนถึงผลงานในการช่วยเผยแผ่พระพุทธศาสนาอันทำให้เจริญสืบมาถึงทุกวันนี้ นำให้เกิดความเลื่อมใสและความนับถือ เป็นทิฏฐานุคติอันดี สามารถน้อมนำมาปฏิบัติตามได้ ฯ

ก. ส่วนสุด ๒ อย่าง คือ

พระอรหันตสาวกทุกรูปล้วนเป็นผู้สำรวมกิริยาอาการเรียบร้อยดีงามทั้งสิ้น แต่ที่ได้รับยกย่องเป็นพิเศษคือพระอัสสชิเถระ ท่านมีกิริยาอาการที่น่าเลื่อมใส เป็นเหตุให้อุปติสสะปริพาชกเห็นแล้วเกิดศรัทธา เข้าไปหา ขอฟังธรรมจนได้บรรลุโสดาปัตติผล ภายหลังยังชักชวนสหายของตนเข้ามาบวชในพระธรรมวินัย ได้เป็นกำลังสำคัญช่วยพระศาสดาเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้เจริญรุ่งเรืองกว้างขวางและมั่นคงอย่างรวดเร็ว ฯ

คือ พระอุรุเวลกัสสปะ ฯ เพราะท่านรู้จักสงเคราะห์บริวารด้วยอามิสบ้าง ด้วยธรรมบ้าง จึงเป็นที่รักใคร่นับถือ สามารถยึดเหนี่ยวน้ำใจบริวารไว้ได้ ฯ

ธรรมเสนาบดี เป็นนามของพระสารีบุตรเถระ เพราะท่านเป็นกำลังสำคัญยิ่งในการประกาศพระพุทธศาสนา ฯ นวกัมมาธิฏฐายี เป็นนามของพระโมคคัลลานเถระ เพราะท่านเป็นผู้สามารถกำกับดูแลการก่อสร้าง ฯ

๓ ข้อ คือ

พระมหากัจจายนะ นิพพานหลังพระพุทธเจ้า มีมธุรสูตรเป็นข้ออ้าง โดยมีใจความตอนหนึ่งในพระสูตรนั้นว่า พระเจ้ามธุรราชตรัสถามว่า เดี๋ยวนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นเสด็จอยู่ ณ ที่ไหน พระมหากัจจายนะทูลว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานแล้ว ฯ

คือ วันกำหนดประชุมฟังธรรม หรือที่เรียกว่า “วันพระ” ฯ ในวัน ๘ ค่ำ และวัน ๑๔ ค่ำ หรือ ๑๕ ค่ำของปักษ์ทั้งข้างขึ้นและข้างแรม ฯ

คือ ผ้าบังสุกุลจีวร ได้แก่ผ้าเปื้อนฝุ่นที่ไม่มีเจ้าของหวงแหน ทิ้งอยู่ตามป่าดงบ้าง ตามป่าช้าบ้าง ตามถนนหนทางและห้อยอยู่ตามกิ่งไม้บ้าง ที่สุดจนกระทั่งที่เขาอุทิศไว้แทบเท้า รวมเรียกว่า “ผ้าป่า” ฯ

ก. คือทานที่ถวายเจาะจงเฉพาะรูปนั้นรูปนี้

บุพพการี หมายถึงบุคคลผู้ทำอุปการะก่อน กตัญญูกตเวที หมายถึงบุคคลผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว และ ตอบแทน ฯ

พระธรรม คือคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ฯ

คือสิ่ง เป็นที่ตั้งแห่งการบำเพ็ญบุญ ฯ มี ๓ ฯ คือ

เรียกว่า จักร ฯ ได้แก่

ควรเว้นจากอคติ ๔ ฯ มี

คืออนันตริยกรรม ฯ มี

๑. ผู้ฟังธรรมย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง

เรียกว่า ทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ ฯ มี

๑. มิตรมีอุปการะ

พึงปฏิบัติอย่างนี้