ข้อวัตร ปฏิบัติ

ชาวอริยกะนั้นเจริญด้วยความรู้และขนบธรรมเนียมมีปัญญามากกว่าพวกมิลักขะ เจ้าของถิ่นเดิม เมื่อข้ามภูเขาหิมาลัยมา ก็รุกไล่พวกมิลักขะ เจ้าของถิ่นเดิมให้ถอยลงทางใต้แล้วเข้าตั้งถิ่นฐานในชมพูทวีปแทน ฯ

ตรัสรู้ เมื่อมีพระชนมายุ ๓๕ พรรษา

ปรินิพพาน เมื่อมีพระชนมายุ ๘๐ พรรษา ฯ

เพราะเห็นอาการพิกลต่าง ๆ ของหมู่สตรีบริวารผู้หลับไร้สติไม่น่าชมเช่นเมื่อก่อน สตรีเหล่านั้นปรากฏแก่ยสกุลบุตร ดุจซากศพในป่าช้า ครั้นเห็นแล้วเกิดความสังเวช เบื่อหน่าย จึงได้อุทานเช่นนั้น ฯ

คฤหบดีอนาถบิณฑิกเศรษฐี เป็นผู้สร้างถวาย ฯ

เมื่อวันเพ็ญ เดือน ๓ ก่อนวันปรินิพพาน ๓ เดือน ฯ

ย่อมเป็นผู้ฉลาดในพิธีกรรมที่เกี่ยวด้วยการบำเพ็ญกุศลในการจัดพิธีต่าง ๆ ได้ถูกต้องตามระเบียบแบบแผน ชื่อว่า เป็นผู้รักษาขนบอันงามของพระพุทธศาสนาไว้ได้ด้วย ฯ

จัดเป็นทุกข์ ฯ

ทรงสอนให้พิจารณาว่า

๒. ในกรณีต้องไปค้างแรมที่อื่น มีพระพุทธานุญาตไว้อย่างนี้ คือ

๒. ชำระให้สะอาด

๓. ระวังไม่ให้ชำรุด

๔. รักษาเครื่องเสนาสนะ

๕. ตั้งน้ำฉันน้ำใช้ไว้ให้มีพร้อม

๖. ของใช้สำหรับเสนาสนะหนึ่ง อย่าเอาไปใช้ในที่อื่นให้กระจัดกระจาย ฯ

มีโทษเป็นการเสียมารยาท ไม่ระวังกิริยา ทำให้ผ้าขาวมีรอยน่ารังเกียจ แม้ภิกษุอื่นจะนั่งก็รังเกียจ เป็นที่ตำหนิของบัณฑิตทั้งหลาย ฯ

การปวารณาเป็นสังฆกรรมกำหนดสงฆ์ ๕ รูปขึ้นไป ฯ และกำหนดให้ทำภายในเขตสีมา ถ้าต่ำกว่า ๕ รูปท่านให้ปวารณาเป็นการคณะ ถ้ารูปเดียวให้อธิษฐานเป็นการบุคคล ฯ

มี ๔ อย่าง ฯ

ผ้านิสีทนะ ผ้าเช็ดหน้า และย่ามผ้า ไม่ต้องพินทุ เพราะไม่ได้ใช้นุ่งห่ม ฯ

ต้องอาบัตินิสสัคคิยปาจิตตีย์ ฯ

ว่าด้วยเรื่องการรับและการฉันอาหาร ฯ

๑.๒ กำหนดรู้ได้ด้วยอาการ ๓ อย่าง คือ

๒.๒ การพิจารณาเห็นด้วยปัญญาว่า สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ธรรมทั้งปวง เป็นอนัตตา แล้วเกิดนิพพิทา เบื่อหน่ายในทุกขขันธ์ ไม่เพลิดเพลินหมกมุ่นอยู่ในสังขารอันยั่วยวนเสน่หา นี้เป็นปฏิปทาแห่งนิพพิทา ฯ

๓.๒ หมายถึงความดับทุกข์ เนื่องมาจากดับตัณหา ฯ

๔.๒ หมายถึงความเมาในอารมณ์อันยั่วยวนให้เกิดความเมาทุกประการ เช่น สมบัติแห่งชาติ สกุล อิสริยะ บริวาร ก็ดี ลาภ ยศ สรรเสริญ สุข ก็ดี เยาว์วัย ความหาโรคมิได้ และชีวิต ก็ดี นับเข้าในอารมณ์ประเภทนี้ ฯ

๕.๒ เพราะเป็นเครื่องล่อใจให้ติดในโลก ดุจเหยื่ออันเบ็ดเกี่ยวอยู่ ฯ

๖.๒ พระพุทธคุณ ส่วนอัตตสมบัติ เป็นเหตุ ส่วนปรหิตปฏิบัติ เป็นผล เพราะทรงบริบูรณ์ด้วยพระพุทธคุณส่วนอัตตสมบัติก่อนแล้วจึงทรงบำเพ็ญพุทธกิจให้สำเร็จประโยชน์แก่เวไนย ฯ

๗.๒ มีกายคตาสติ เมตตา พุทธานุสสติ กสิณ และจตุธาตุววัตถาน ฯ

๘.๒ แปลว่า วัตถุอันจูงใจ คือจูงใจให้เข้าไปผูกอยู่ เป็นชื่อของกัมมัฏฐาน แปลว่า มีวัตถุที่ชื่อว่ากสิณเป็นอารมณ์ เป็นคู่ปรับแก่อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ ฯ

๙.๒ ท่านให้ภาวนาโดยการน้อมเข้ามาสู่กายนี้นี่แลว่า อยมฺปิ โข กาโย ถึงร่างกายอันนี้เล่า เอวํ ธมฺโม ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา เอวํ ภาวี จักเป็นอย่างนี้ เอวํ อนตีโต ไม่ล่วงความเป็นอย่างนี้ไปได้ ฯ

๑๐.๒ ย่อมได้รับอานิสงส์ ๑๑ ประการ คือ

เพราะเบื่อหน่ายเพศฆราวาส เนื่องจากเห็นอาการอันวิปริตโดยอาการต่าง ๆ ของบรรดาสาวรับใช้ จึงเดินออกจากเรือนไปพบพระพุทธองค์ ได้ฟังธรรมจนบรรลุพระอรหันต์ จึงออกบวช ฯ

มีผลดีคือเป็นที่รักใคร่นับถือของบริษัท สามารถควบคุมบริษัทไว้อยู่ เป็นผู้อันจะพึงปรารถนาในสาวกมณฑล ฯ มีพระอุรุเวลกัสสปะเป็นต้น ฯ

จับต้องอนุปสัมบันที่เป็นบัณเฑาะก์ ต้องอาบัติถุลลัจจัย

จับต้องอนุปสัมบันที่เป็นชาย ต้องอาบัติทุกกฏ ฯ

ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ฯ

ต้องอาบัติทุกกฏ ฯ

รับแต่พอเสมอขอบปากบาตร ฯ (เลือกตอบเพียง ๒ ข้อ)

คือ วรรณะกษัตริย์ วรรณะพราหมณ์ วรรณะแพศย์ และวรรณะศูทรฯ

เป็นชนชาติอริยกะฯ

ตรัสรู้ในวันเพ็ญเดือน ๖

แสดงปฐมเทศนาในวันเพ็ญเดือน ๘

ปรินิพพานในวันเพ็ญเดือน ๖

ถวายพระเพลิงในวันอัฏฐมีแรม ๘ คํ่าเดือน ๖ ฯ

ก่อนปรินิพพาน คือนายจุนทกัมมารบุตรฯ

สังฆทาน คือทานที่ถวายไม่เจาะจงรูปใดมอบเป็นของสงฆ์ให้จัดเฉลี่ยกันใช้สอยเอง ฯ

กตัญญูกตเวที ไดแ้ก่ บุคคลผู้รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตนแล้วทำตอบแทน ฯ

โดยย่อมี ๓ คือ

มีคุณอย่างนี้ คือ

มีโทษ ๖ อย่าง คือ

๑.๒ มีพระนางพิมพา พระอานนท์ กาฬุทายีอมาตย์ ฉันนะอมาตย์ ม้ากัณฐกะ ต้นมหาโพธิ์ และขุมทองทั้ง ๔ ฯ

๒.๒ มีคุณดังนี้ คือ ทำดวงตาคือทำญาณเครื่องรอบรู้ เป็นไปเพื่อความเข้าไปสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความรู้ดี เพื่อความไม่มีกิเลสเครื่องร้อยรัด ฯ

๓.๒ เพื่อฟอกจิตสาวกหรือผู้ฟัง ให้ห่างไกลจากความยินดีในกาม ควรรับพระธรรมเทศนาให้เกิดดวงตาเห็นธรรม เหมือนผ้าที่ปราศจากมลทินควรรับน้ำย้อมได้ ฉะนั้น ฯ

ข. อาทิตตปริยายสูตร พระสูตรที่ว่าด้วยสิ่งทั้งปวงเป็นของร้อน โดยใจความย่อว่า อายตนะภายใน อายตนะภายนอก วิญญาณ สัมผัส และเวทนาที่เกิดแต่สัมผัส เป็นของร้อน ร้อนเพราะไฟคือความกำหนัด ความโกรธ ความหลง และร้อนเพราะความเกิด ความแก่ ความตาย ความโศกร่ำไรรำพัน เจ็บกาย เสียใจ คับใจ ฯ

๕.๒ ด้วยพระประสงค์จะให้พระญาติบริบูรณ์ด้วยสุข ๓ ประการ คือมนุษยสุข ๑ ทิพยสุข ๑ นิพพานสุข ๑ ทั้งที่ครองฆราวาส ทั้งที่ออกบรรพชาในพระพุทธศาสนา ฯ

๖.๒ ทรงพยากรณ์ว่า โลกมีความเพลิดเพลินผูกพันไว้ ความตรึกเป็นเครื่องสัญจรของโลกนั้น ท่านกล่าวกันว่า นิพพาน ๆ ดังนี้ เพราะละตัณหาเสียได้ ฯ

๗.๒ ทรงปรารภเหตุวิบัติ ๔ ประการ คือ

๘.๒ ได้รับการยกย่องว่า เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายด้วยคุณสมบัติ ๕ สถาน คือ

๙.๒ เพราะพระโสณโกฬิวิสะ ทำความเพียรเดินจงกรมจนเท้าแตก ก็ไม่อาจให้บรรลุมรรคผลได้ สมัยเมื่อท่านเป็นคฤหัสถ์ เป็นผู้ฉลาดเข้าใจในเสียงแห่งสายพิณ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแนะนำว่า ในการดีดพิณนั้นจะต้องขึงสายพิณแต่พอดี เสียงพิณจึงจะไพเราะ หย่อนเกินไปหรือตึงเกินไปก็ไม่น่าฟัง ความเพียรก็เหมือนกัน ถ้าย่อหย่อนนัก ก็เป็นไปเพื่อเกียจคร้าน ถ้าเกินไปนักก็เป็นไปเพื่อฟุ้งซ่าน จึงควรทำความเพียรแต่พอดี ฯ

๑๐.๒ ในคราวทรงทำทุกกรกิริยาฯ ไม่ได้รับผลที่มุ่งหวัง แต่เป็นการทรมานร่างกายให้ลำบากเปล่า ฯ

พระภิกษุรักษาพระวินัยดีแล้วย่อมได้รับอานิสงส์คือ ความไม่ต้องเดือดร้อนใจ ได้รับความแช่มชื่นว่า ได้ประพฤติดีงาม เข้าหมู่สงฆ์ก็อาจหาญ ฯ

ต้องอาบัติปาจิตตีย์ ฯ

แต่ถ้าไม่ได้รับสมมติ เป็นอาบัติปาจิตตีย์ ตามสิกขาบทที่ ๙ แห่งมุสาวาทวรรค ฯ

ต้องอาบัติทุกกฏ ฯ