Category: ธรรมวิภาค

ทรงสอนไว้ ๒ คือ

๑. สัมปชัญญะ หมายถึง ความรู้ตัว

การสำรวมอินทรีย์ ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ไม่ให้ยินดี ยินร้าย เมื่อเห็นรูป ได้ยินเสียง ดมกลิ่น ลิ้มรส กายสัมผัส รู้ธรรมารมณ์ ฯ

ต้องประพฤติดังนี้

คิดปองร้ายผู้อื่น ฯ เกิดโทษคือปิดกั้นจิตใจไม่ให้บรรลุความดี ฯ

เพียรในที่ ๔ สถาน (สัมมัปปธาน ๔) คือ

เพราะเหตุ ๔ อย่าง คือ

ควรมีฆราวาสธรรม ๔ ฯ คือ

เพราะเป็นคุณธรรมทำบุคคลให้รังเกียจ และเกรงกลัวต่อบาปทุจุริต ไม่กล้าทำความชั่วทั้งในที่ลับ และที่แจ้ง ฯ

มี ๓ อย่าง ฯ คือ ทาน ศีล ภาวนา ฯ

คือตัณหา ความทะยานอยาก ฯ

ทรงสอนให้พิจารณา

ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ฯ

ย่ออย่างนี้คือ รูปขันธ์ คงเป็นรูป ส่วนเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ๔ ขันธ์นี้เป็นนาม ฯ

จะได้รับประโยชน์คือเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร งดเว้นสิ่งที่เป็นโทษ ทำในสิ่งที่เป็นประโยชน์ ฯ

มี ๔ จำพวก ฯ คือ

๑. ทาน ให้ปันสิ่งของของตนแก่ผู้อื่นที่ควรให้ปัน

คือ ศีล ๕ ฯ ได้แก่

คือสติ ความระลึกได้ และสัมปชัญญะ ความรู้ตัว ฯ

คือพุทธรัตนะ ธรรมรัตนะ สังฆรัตนะ ฯ

คืออิทธิบาท ๔ ฯ มี

มุทิตา ฯ

คือตัณหา ความทะยานอยาก ฯ

๑. แสดงธรรมโดยลำดับ ไม่ตัดลัดให้ขาดความ

๑. ธัมมัญญุตา ความเป็นผู้รู้จักเหตุ เช่นรู้จักว่า นี้เป็นเหตุแห่งสุข นี้เป็นเหตุแห่งทุกข์

คือเหตุเครื่องฉิบหาย ฯ

ในคุณสมบัติ ๕ อย่างคือ

บุพพการี หมายถึงบุคคลผู้ทำอุปการะก่อน กตัญญูกตเวที หมายถึงบุคคลผู้รู้อุปการะที่ท่านทำแล้ว และ ตอบแทน ฯ

พระธรรม คือคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ฯ

คือสิ่ง เป็นที่ตั้งแห่งการบำเพ็ญบุญ ฯ มี ๓ ฯ คือ

เรียกว่า จักร ฯ ได้แก่

ควรเว้นจากอคติ ๔ ฯ มี

คืออนันตริยกรรม ฯ มี

๑. ผู้ฟังธรรมย่อมได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง

เรียกว่า ทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ ฯ มี

๑. มิตรมีอุปการะ

พึงปฏิบัติอย่างนี้

ในทางพระพุทธศาสนา ดูคนงามกันที่มีคุณธรรมอันทำให้งาม ๒ ประการคือ ขันติ ความอดทน และโสรัจจะ ความสงบเสงี่ยม ฯ

มี ๒ ประเภท คือ

ต่างกัน คือ พระรัตนตรัย ได้แก่หมวด ๓ แห่งรัตนะ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์

ควรเว้นอันตราย ๔ อย่าง คือ

แบ่งออกเป็น ๕ กอง ฯ คือ ๑. กองรูป ๒. กองเวทนา ๓. กองสัญญา ๔. กองสังขาร ๕. กองวิญญาณ ฯ

มีความสัมพันธ์กันอย่างนี้

สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา ก็สักแต่ว่าเกิด มันไม่เที่ยง เป็นทุกข์ แปรปรวนเป็นธรรมดา เมื่อพิจารณาเห็นแล้วก็อย่ายินดี ในส่วนที่น่าปรารถนา และอย่ายินร้ายในส่วนที่ไม่น่าปรารถนา ฯ

ควรตั้งอยู่ในฆราวาสธรรม ๔ คือ

การร่วมกิน ร่วมนอน ร่วมเที่ยว ร่วมพรรค ร่วมพวก ร่วมไปมาหาสู่กับคนชั่ว มักจะถูกคนชั่วชักจูงไปในทางชั่ว ฯ

พึงปฏิบัติต่อท่านด้วยสถาน ๕ อย่างนี้ คือ

เพราะขาดธรรมเป็นโลกบาล ๒ อย่าง คือ

สติ แปลว่า ความระลึกได้ ฯ

เพราะเป็นของมีคุณค่าและหาได้ยาก เหมือนเพชรนิลจินดามีค่ามากนำประโยชน์ และความสุขมาให้แก่ผู้เป็นเจ้าของ ฯ

๑. อนิจจตา ความเป็นของไม่เที่ยง

เพราะขาดอิทธิบาท คือคุณเครื่องให้สำเร็จความประสงค์ ๔ อย่าง คือ

นิวรณ์ ๕ เป็นเครื่องกั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี ฯ มี

คือเว้นจากพูดเท็จ เว้นจากพูดส่อเสียด เว้นจากพูดคำหยาบ และเว้นจากพูดเพ้อเจ้อ ฯ

มิตรแท้มี ๔ ประเภท ฯ คือ

๑. ความเป็นนักเลงหญิง

มีโทษ ๖ อย่าง คือ

มี ๒ อย่าง ฯ

พระพุทธเจ้าทรงทำอุปการะแก่พุทธบริษัทก่อน ด้วยการแนะนำสั่งสอน ให้รู้ดีรู้ชอบตามพระองค์ เพื่อให้บรรลุประโยชน์ทั้ง ๓ คือ ประโยชน์ในโลกนี้ ประโยชน์ในโลกหน้า และประโยชน์อย่างยิ่งคือพระนิพพาน จึงชื่อว่าเป็นบุพพการี ฯ

ทุจริต คือ ความประพฤติชั่ว ฯ จัดเข้าในวจีทุจริต ฯ

มีความแก่ ความเจ็บไข้ ความตาย ความพลัดพราก และกรรม ฯ

ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อารมณ์ที่มาถูกต้อง ฯ

คือ ทำโดยเว้นจากกายทุจริต ๓ ได้แก่

คือ สังคหวัตถุ ๔ ฯ

ควรตั้งอยู่ในฆราวาสธรรม ๔ คือ

คือ ศีล ๕ ฯ ได้แก่

เพราะขาดธรรมคุ้มครองโลก ๒ อย่าง คือ

เพราะขาดสติ ความระลึกได้ก่อนแต่จะทำ และขาดสัมปชัญญะความรู้ตัวในขณะทำ ฯ

บุพพการี ได้แก่ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน

เรียกว่า บุญกิริยาวัตถุ ฯ

มี พระพุทธ ๑ พระธรรม ๑ พระสงฆ์ ๑ ฯ

เพราะขาดอิทธิบาท คือ คุณเครื่องให้สำเร็จความประสงค์ ๔ อย่าง คือ

มีชื่อเรียกว่า อนันตริยกรรม ฯ

ต้องปฏิบัติตามหลักทิฏฐธัมมิกัตถประโยชน์ ๔ ประการ คือ

คือ เหตุเครื่องฉิบหาย ฯ

เกิดจากเหตุ ๔ อย่าง คือ

สติ แปลว่า ความระลึกได้ ฯ

ไม่ได้ ฯ

พระธรรมคือคําส่ังสอนของพระพุทธเจ้า ฯ

เรียกว่า อกุศลมูล หมายถึงรากเหง้าของอกุศล ฯ

คือ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม ฯ

ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ฯ

มีลาภ ๑

เสื่อมลาภ ๑

มียศ ๑

เสื่อมยศ ๑

พึงปฏิบัติอย่างนี้

มี ๔ ประเภทฯ

คือ ศีล ๕ ฯ

มีเกสา ผม, โลมา ขน, นขา เล็บ, ทนฺตา ฟัน และตโจ หนัง ฯ

๑. อามิสปฏิสันถาร ต้อนรับด้วยสิ่งของ

มี ๓ อย่าง ฯ คือ

จัดเข้าในธัมมาธิปเตยยะ ฯ

คือการถือมั่นข้างเลว ได้แก่ถือรั้น ฯ จัดเป็นอัตตวาทุปาทาน ฯ

คือการสำรวมระวังปิดกั้นอกุศล ฯ

พื้นเพอัธยาศัยของบุคคลที่แสดงออกมาตามปกติเป็นประจำ ฯ

ชื่อว่าอนุสัย เพราะเป็นกิเลสอย่างละเอียด นอนเนื่องอยู่ในสันดาน มักไม่ปรากฏ ต่อเมื่อมีอารมณ์มายั่วจึงปรากฏขึ้น ส่วนที่ชื่อว่าสังโยชน์นั้น เพราะเป็นกิเลสผูกใจสัตว์ไว้กับภพไม่ให้หลุดพ้นไปได้ ฯ

มีความหมายได้ ๔ อย่าง คือ

คือปฏิปทาที่ประพฤติเพื่อบรรลุเป้าหมายสูงสุด ฯ

สติ แปลว่า ความระลึกได้ ฯ

คือ ขันติ ความอดทน และโสรัจจะ ความสงบเสงี่ยม ฯ

เรียกว่า บุญกิริยาวัตถุ ฯ โดยย่อมี ๓ คือ

คืออิทธิบาท ๔ ฯ มี

เรียกว่า อนันตริยกรรม ฯ คือ

ศีล ๕ ฯ ได้แก่

ธรรมคุ้มครองโลก ๒ อย่าง คือ

บุพพการี ได้แก่ บุคคลผู้ทำอุปการะก่อน กตัญญูกตเวที ได้แก่ บุคคลผู้รู้อุปการะที่ผู้อื่นทำแก่ตนแล้วทำตอบแทน ฯ

รัตนะ ๓ มี พระพุทธ ๑ พระธรรม ๑ พระสงฆ์ ๑ ฯ มีคุณอย่างนี้ คือ

มูลเหตุที่ทำให้คนทำความชั่ว มี

ธาตุ ๔ มี

อริยสัจ ๔ มี

โลกธรรม ๘ มี

มิตรแท้ที่ควรคบ มี

อบายมุข ๔ มี

สังคหวัตถุ ๔ มี